Grabieże polskiej kultury narodowej - Wstęp

Przez kilkaset lat swojej historii Polska należała do największych i najbogatszych państw w Europie. Polscy królowie kolekcjonowali dzieła sztuki. Ozdabiali się najdroższą i najpiękniejszą biżuterią. Magnaci polscy i litewscy dysponowali majątkami przewyższającymi majątki europejskich władców. Tereny Polski zabudowane były prześwietnymi zamkami, pałacami, dworami.

Nadeszła noc zaborów, później okupacji hitlerowskiej i sowieckiej. Kto żyw wywoził z udręczonego kraju skarby naszej kultury. Jeżeli doliczymy do tego brak opieki nad resztką ocalałych skarbów w okresie Polski Ludowej i (wstyd przyznać) obecnie, to mamy obraz nadzwyczaj smutny. Polska, jak mało który kraj europejski pozbawiona jest dóbr rodzimej kultury.

Wiek XVIII i XIX, wskutek rozbiorów i powstań, i związanych z nimi represji, przyniósł sztuce polskiej ogromne spustoszenia. Zarówno w zbiorach publicznych oraz instytucjach kulturalnych, jak i w kolekcjach prywatnych. Pod koniec XVIII wieku obce wojska plądrowały polskie zamki, w ogniu Insurekcji Kościuszkowskiej niszczały bezcenne zbiory w pałacach i dworach. Udział w walce o niepodległość karany był konfiskatą dóbr ziemskich wraz z całym wyposażeniem rezydencji. Państwa zaborcze, dążąc do unicestwienia wszelkich przejawów polskości, rozpoczęły grabież i wywóz dóbr polskiej kultury - zbiorów dzieł sztuki, pamiątek historycznych, bibliotek i archiwów. W 1831 roku car kazał zamknąć w Warszawie uniwersytet. Zlikwidował Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Zbiory obydwu zostały wywiezione do Rosji. Wróciły (częściowo) do Polski dopiero po traktacie ryskim w 1922 roku.

Pierwsza wojna światowa zubożyła stan naszego posiadania nie tyle w muzeach i zbiorach publicznych, ile w spalonych i zdewastowanych pałacach i dworach. Dotyczy to zwłaszcza tych miejscowości, przez które przechodził front i w których stacjonowały wojska. W nieporównanie większej skali dotyczy jednak przede wszystkim kolekcji polskiego malarstwa i rzeźby w rezydencjach arystokracji i siedzibach ziemiańskich na wschodnich ziemiach, które po pierwszej wojnie światowej znalazły się poza granicami Polski. Zniszczały wówczas i przepadły tysiące portretów rodzinnych i obrazów dekorujących wnętrza, rzeźby. Ograbiono również kościoły.Równie wielkie, a może większe straty ponieśliśmy podczas II wojny światowej. Swoją grabież, hitlerowcy starali się usankcjonować koncepcją Alfreda Rosenberga, sformułowaną w „Micie XX wieku”. Rosenberg stwierdzał tam, że to rasa aryjska jest „odpowiedzialna” za powstanie najcenniejszych dla ludzkości dzieł sztuki oraz stylów architektonicznych. Na tej bazie rozpoczęła się, trwająca kilkanaście lat, swoista grabież dzieł sztuki.

Już w momencie wybuchu II wojny światowej Niemcy mieli gotowe plany grabieży dzieł sztuki. Liczne opracowania wykonane przed wojną pomogły im zlokalizować najznakomitsze dzieła w muzeach Polski i Rosji. Na okupowanych terenach zarówno wschodnich, jak i zachodnich, specjalne organizacje oraz przedstawiciele prominentów nazistowskich, zajmowali się „zabezpieczaniem” dzieł sztuki.

Hitler, podobnie jak i pozostali najwyżsi dostojnicy partyjni, posiadał własnych marszandów, którzy zajmowali się skupem orazpozyskiwaniem dla niego obrazów. Gustował przede wszystkim w XIX wiecznym malarstwie niemieckim. Jego megalomania zaowocowała pomysłem powstania kilku ogromnych muzeów, w których znajdować się miały największe dzieła ludzkości (zrabowane z podbitych przez Rzesze terenów). W tym celu rozkazał zaprojektowanie muzeum w Lintzu oraz tzw. Fuhrerbau w Monachium.

Hermann Goering, marszałek Rzeszy, był miłośnikiem sztuki. Będąc premierem Prus, dowódcą Luftwaffe oraz dyrektorem Planu Czteroletniego, miał praktycznie nieograniczoną władzę. Stał się jednym z głównych „grabieżców Europy”. Alfred Rosenberg stworzył przy pomocy Himmlera i poparciem Hitlera Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). Była to organizacja, której celem było przede wszystkim zabezpieczanie na zajętych przez Rzeszę terenów „aryjskich dzieł sztuki”. Hans Frank, gubernator Generalnej Guberni, w chwili schwytania go przez Amerykanów posiadał obraz Leonarda da Vinci, prace Rembrandta i kilkanaście innych dzieł skradzionych z polskich muzeów. Erich Koch, gaulaiter Prus Wschodnich, nadprezydent Królewca zgromadził gigantyczną kolekcję dzieł sztuki. Na jego polecenie przewieziono do Królewca Bursztynową Komnatę. W posiadaniu Kocha były jeszcze inne zrabowane kolekcje obrazów i broni, których nie udało się odnaleźć.

Joahim von Ribbentrop, minister spraw zagranicznych III Rzeszy w niczym nie ustępował swoim partyjnym kolegom. Wymienieni tu naziści, stanowili tylko wierzchołek góry lodowej. Dziesiątki tysięcy oficerów niemieckich kradło gdzie popadnie: w prywatnych domach, w bibliotekach, muzeach, kościołach.

Oszacowanie strat wojennych w zakresie dzieł sztuki sprawia wiele trudności. Przyjęto, że Polska centralna (bez ziem utraconych, czy odzyskanych) straciła 516 tys. pojedynczych dzieł sztuki (dane z 1955 r.). Zgodnie z obecnym stanem badań podaną liczbę należało by podwoić (nie zapominając o przedmiotach poza wszelką ewidencją).