 (L.S.Pręcikowski) ORGANIZACJA LEŚNICTWA W KRÓLESTWIE POLSKIM (KONGRESOWYM) W ŚWIETLE „Instrukcyi dla Korpusu Leśnego Królestwa Polskiego” z dn. 23 grudnia 1823r.
Organizację administracji leśnej, obowiązki i zakres odpowiedzialności dla poszczególnych stanowisk – określała „Instrukcya dla Korpusu Leśnego Królestwa Polskiego” z dn. 23 grudnia 1823 roku (uzupełniona później tzw. instrukcją dodatkową dotyczącą lasów urządzonych z dn. 12.II.1825r.).
W myśl tych dokumentów struktura terenowa lasów rządowych działała w oparciu o niżej przedstawiony schemat:
Szczegółowy zakres obowiązków administracji lasów państwowych, został w myśl owej instrukcji uregulowany następująco:
1.Dyrektor jeneralny sprawował ster całą gospodarką leśną rządową, był on obowiązany do ścisłej kontroli pracy i wyników gospodarczych podległej mu administracji leśnej. w tym celu był obowiązany do corocznego objazdu lasów jednego województwa (którą to czynność wykonywał w towarzystwie nadleśnego naczelnego): „W zamiarze zapewnienia skutku urządzeń i dopilnowania, iżby wszyscy Urzędnicy leśni od naywyższego do nayniższego obowiązków swych dopełniali z dokładnością, Dyrektor Jeneralny zwiedzi osobiście ósmą część Leśnictw rządowych tak, ażeby w ośmiu latach wszystkie zrewidowane zostały. Przy tem zwiedzaniu przytomnym bydź powinien Nadleśny Naczelny i Nadleśny Jeneralny [właściwego województwa] lub iego zastępca”. Do obowiązków dyrektora jeneralnego należało również nadzorowanie działalności Szkoły Szczególnej Leśnictwa (był jej wykładowcą i prezesem Rady Szkolnej). Zasiadał w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, gdzie reprezentował interesy leśnictwa. Decydował o sposobie urządzenia gospodarstwa leśnego.
2.Nadleśny naczelny – służył pomocą dyrektorowi jeneralnemu w kierowaniu administracją leśną. Wspólnie z nim dokonywał corocznej lustracji lasów, ponadto zobowiązany był do samodzielnego objazdu dwu województw rocznie: „obowiązany iest zwiedzić co rok (...) czwartą część Leśnictw rządowych (...) tak żeby w czterech latach wszystkie zrewidowane zostały (...) szczególnie dla rewidowania gospodarstwa technicznego i kierowania takowym”. Zasiadał w Radzie Szkolnej Szkoły Szczególnej Leśnictwa i był zobowiązany prowadzić w niej kursy teoretyczne. Winien był wreszcie prowadzić niezbędne prace biurowe w Wydziale Lasów. Dyrektor jeneralny wraz z nadleśnym naczelnym i pozostałą kadrą Wydziału Lasów zaliczani byli do pionu tzw. „urzędników sterujących”. Mianowanie i odwołanie ich leżało w kompetencjach namiestnika królewskiego, a zakres obowiązków i przywilejów regulowała „Organizacya Dyrekcyi Jeneralney Dóbr i Lasów rządowych” z dn. 25 czerwca 1818 roku.
3.Nadleśni jeneralni – pełnili tzw. „zwierzchni dozór w województwach”, gdzie do pomocy w wypełnianiu obowiązków biurowych mieli przydanych asesorów nadleśnych. W ich ręku skupiona została pełnia władzy nad powierzonymi im leśnictwami: a więc czynności gospodarcze (hodowla i eksploatacja lasu) oraz zarządzanie nimi: „Jednym z głównieiszych obowiązków Nadleśnego Jeneralnego będzie: mieć dozór nad gospodarstwem, w leśnictwach mu powierzonych”. Było to wyrazem nadmiernej centralizacji ówczesnego gospodarstwa leśnego, gdzie właściwy gospodarz lasu w swoim leśnictwie – nadleśniczy, został zepchnięty do roli administratora i posłusznego wykonawcy zarządzeń województwa oraz centrali w Warszawie. Funkcjonowanie rządowego gospodarstwa leśnego opierało się bowiem w zasadzie na następującym schemacie:
Było to zjawisko dalece niekorzystne i sprawne funkcjonowanie gospodarki leśnej w tych warunkach było przede wszystkim zasługą bardzo dobrze przygotowanej i energicznej kadry leśnej. Do kompetencji nadleśnych jeneralnych należały bowiem nawet tak szczegółowe czynności, jak tyczenie linii podziału gospodrczego lasu: „Linie proste oddzielaiące ręb nowy od reszty lasu, przeprowadzać powinni Nadleśni Jeneralni zabiianiem niskich kołków, tak, ażeby ie nadleśniczy mógł następnie rozróżnić (...)”. Jednym z podstawowych obowiązków nadleśnego jeneralnego było dokonanie objazdu podległych mu leśnictw, w toku których dokonywał on szeregu czynności gospodarczych oraz kontrolował funkcjonowanie służby leśnej: „Nadleśny Jeneralny (...) obieżdża dwa razy do roku lasy swoiego Woiewództwa; na wiosnę dla przygotowania etatu na rok następuiący kalendarzowy, w jesieni dla rewizyi uskutecznionego gospodarstwa”. Lustracje owe dzieliły się na periodyczne (2 razy do roku – wiosną i jesienią) oraz nadzwyczajne. Celem objazdu wiosennego było: naznaczenie rębów i zabezpieczenie gospodarstwa w oddziałach wysokopiennych, naznaczenie porębów w oddziałach niskopiennych, lustracja zeszłoletnich zrębów, dozór aktualnych prac zrębowych, kontrola granic oraz gospodarki finansowej leśnictw; natomiast w toku objazdu jesiennego nadleśny jeneralny dokonywał przeglądu bieżących cięć, kontroli finansowej i kontroli archiwum oraz stanu sprzętu i budynków danego leśnictwa. Czynności te wykonywał w towarzystwie leśniczego lub innych upoważnionych pracowników kontrolowanego leśnictwa. Nadleśni jeneralni – stanowili grupę tzw. „urzędników zwierzchniego dozoru”, byli mianowani i odwoływani przez namiestnika królewskiego, a ze swej działalności rozliczali się przed Dyrektorem jeneralnym lasów oraz prezesem komisji wojewódzkiej.
4.Asesorowie nadleśni oraz sekretarze leśni – stanowili „niższy personel zwierzchniego dozoru”, mianowany przez Komisję Rządową Przychodów i Skarbu. Powoływano ich w województwach o szczególnie dużym zakresie obowiązków, wynikającym z rozległości tamtejszego gospodarstwa leśnego. Służyli oni pomocą nadleśnemu jeneralnemu w pracach biurowych, a szczególnie: w nadzorowaniu archiwum, kontroli rachunkowości (dochody i wydatki leśnictw), kontroli wydatku drewna w leśnictwach itp.
5.Nadleśniczowie – byli pierwszą grupą urzędników zaliczanych do administracji terenowej. Formalnie byli „gospodarzami” powierzonego im terenu: „Nadleśniczy iest właściwie gospodarzem swego Leśnictwa. Powinien takowe przynaymniey raz w miesiąc zupełnie obieżdżać, cięcia roczne szacować, uskuteczniania owych doglądać, uprawy nadzwyczaine zakładać, licytacye na sprzedarz drzewa odbywać i w ogólności dopełniać sprzedaż wszelkich płodów leśnych (...)”. faktycznie jednak, wobec nadmiernie rozbudowanych kompetencji nadleśnych jeneralnych, rola nadleśniczych sprowadzała się do administrowania swoim leśnictwem – co bardzo wyraźnie formułował jeden z zapisów „Instrukcji Korpusu Leśnego” regulujących zakres obowiązków nadleśniczego: „Nadleśniczy (...) iest to Urzędnik administruiący idenem leśnictwem (...)”.
6.Podleśniczowie sprawowali pieczę nad powierzoną im strażą spełniając czynności kontrolne: „Podleśny powinien tak często straż swoią obieżdżać, aby przynaymniey raz w tydzień każdy obręb był przez niego zrewidowany”.
Nadleśniczowie i podleśni byli mianowani i uwalniani ze służby przez Komisję Rządową Przychodów i Skarbu na wniosek komisji wojewódzkiej.
7.Strażnicy (wyróżniający się strzelcy) oraz strzelcy leśni mieli strzec całości granic leśnictwa: „Staż dopełniaią Strażnicy obowiązani obchodzić bezustannie poruczone im Obręby i przestrzegać defraudacyów i szkód wszelkiego rodzaiu (...)”. Byli oni mianowani i uwalniani przez Komisje Wojewódzkie na wniosek urzędów leśnych.
–Struktura Lasów Rządowych (Królewskiego Korpusu Leśnego) w 1828 roku:
A.URZĘDNICY STERUJĄCY:
I. a) Minister prezydujący w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu (wówczas Franciszek Xawery ks. Drucki–Lubecki
b) Dyrektor jeneralny lasów rządowych – do 1831 roku Ludwik hr. Plater
c) Nadleśny naczelny – Juliusz baron Brincken (do likwidacji tej funkcji w 1832 roku).
II. Wydział Lasów w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu składał się z: naczelnika Wydziału, dziennikarza i archiwisty; dzielił się na trzy sekcje:
1.Sekcja Techniczna (naczelnik, komisarze leśni, sekretarz, adiunkci i mierniczowie leśni – łącznie 15 osób)
2.Sekcja Administracyjna (naczelnik i 2 sekretarzy)
3.Sekcja Rachunkowa (naczelnik i 4 rachmistrzów).
B.ADMINISTRACJA W WOJEWÓDZTWACH:
1.Sekcja leśna komisji wojewódzkiej
–nadleśny jeneralny (z prawem głosu decydującym w obradach komisji) oraz 1 – 2 asesorów nadleśnych lub sekretarz
2.Urzędy leśne (łącznie 71):
a)Województwo krakowskie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Małogoszcz (3 straże: Gnieździsko, Snochowice, Kurzelów);
–Leśnictwo Kielce (4 straże: Szewce, Niewachlów, Posłowice, Niestachów);
–Leśnictwo Szydłów (3 straże: Grochowisko, Potok, Drugnia);
–Leśnictwo Miechów (5 straży: Dzwonowice, Jeziorowice, Przybysławice, Nasiechowice, Smardzewice);
–Leśnictwo Olkusz (4 straże: Pomorzany, Strzemierzyce, Psary, Trzebyczka);
–Leśnictwo Olsztyn (5 straży: Kadłub, Lysiegóry, Siedlce, Zrębice, Stronków);
b)Województwo sandomierskie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Radzice (3 straże: Smardzewice, Brzostów, Brudzewice);
–Leśnictwo Kozienice (5 straży: Chynów, Augustów, Jaroszki, Jastrzębia, Stromiec);
–Leśnictwo Zwoleń (4 straże: Sucha, Bartodzieje, Maków, Małomierzyce);
–Leśnictwo Iłża (5 straży: Koszary, Kaplica, Janik, Dąbrówka, Małoszyn);
–Leśnictwo Szydłowiec (4 straże: Sadek, Majdów, Skarżysko, Hucisko);
–Leśnictwo Bodzentyn (5 straży: Majków, Lubianka, Michniów, Klonów, Św. Katarzyna);
–Leśnictwo Samsonów (5 straży: Błoto, Odrowążek, Huta, Zagnańsk [w oryg. Zagdańsk], Tumlin);
–Leśnictwo Przedbórz (5 straży: Nosalewice, Zychy, Węgrzyn, Przyłogi, Żelaźnica);
–Leśnictwo Łagów (4 straże: Cisów, Orłowiny, Wszachów, Więziownia);
c)Województwo kaliskie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Konin (4 straże: Młodojewo, Ciążeń, Patrzyków, Głowiew);
–Leśnictwo Koło (4 straże: Bylice, Kościelec, Turek, Smutko);
–Leśnictwo Szadek (4 straże: Szadek, Polków, Glinno, Niemysłów);
–Leśnictwo Pabianice (4 straże: Dłutów, Prawda, Róża, Wola Rakowa);
–Leśnictwo Grabica (3 straże: Parzno, Chrząstowa, Jutroszew);
–Leśnictwo Piotrków (4 straże: Wiaderno, Koło, Łęczno, Stobnica);
–Leśnictwo Pajęczno (3 straże: Kiełczygłów, Wiewiec, Łuszczanowice);
–Leśnictwo Gidle (4 straże: Cykarzew, Orzechów, Sieraków, Poczesna);
–Leśnictwo Krzepice (4 straże: Mokra, Dąbrowa, Bieżeń, Konopiska);
–Leśnictwo Wieluń (3 straże: Jodłowiec, Długie, Drobiki);
–Lesnictwo Sokolniki (4 straże: Salamony, Klonowo, Pichlice, Bolesławice);
d)Województwo lubelskie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Lublin (4 straże: Wrotków, Olszanka, Łopiennik, Dzierzkowice);
–Leśnictwo Krasnystaw (4 straże: Nowosiłki, Niedziałkowice, Niemielnice, Łuchów);
–Leśnictwo Dubienka (4 straże: Strzelce, Rostoka, Ruda, Sajrzyce);
e)Województwo płockie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Brok (3 straże: Wygoda, Biele, Błędnica);
–Leśnictwo Brańszczyk (4 straże: Udrzyn, Trzcianka, Osuchów, Pecyna);
–Leśnictwo Wyszków (4 straże: Psary, Lemany, Porządzie, Leszczydół);
–Leśnictwo Pułtusk (3 straże: Lipniak, Daniłowo, Kamienna);
–Leśnictwo Zakroczym (4 straże: Wrona, Krajęczyn, Miękoszyn, Trzepowo);
–Leśnictwo Ostrołęka (4 straże: Czarnia, Piaseczno, Długikąt, Wykrot);
–Leśnictwo Prasnysz (4 straże: Lipie, Jarzyny, Olszówka, Adamczysko);
–Leśnictwo Sierpsk (3 straże: Cisce, Biskupice, Podgórze);
–Leśnictwo Ciechocin (3 straże: Dobrzejewo, Laskowice, Piaseczno);
f)Województwo mazowieckie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Warszawa (4 straże: Słupno, Sieraków, Łazy, Ząbki);
–Leśnictwo Stanisławów (4 straże: Wielgolas, Wólka Wybranowska, Mlęcin, Czerwonka);
–Leśnictwo Kampinos (4 straże: Piaski, Rybitew, Kiścienne, Nart);
–Leśnictwo Potycz (3 straże: Kręzel, Długa Wola, Wilków);
–Leśnictwo Skierniewice (4 straże: Ruda, Nowa Huta, Złota, Przyłęg);
–Leśnictwo Lubochnia (5 straży: Regny, Tarnowska Wola, Glinna, Królowa Wola, Luboszewy);
–Leśnictwo Łaznów (3 straże: Niesułków, Wiączyń, Będzelin);
–Leśnictwo Zgierz (4 straże: Wólka, Nakielnica, Krzemień, Szczawin);
–Leśnictwo Przedecz (4 straże: Ladorudzek, Jasieniec Nowy, Zakrzewo, Orle);
–Leśnictwo Włocławek (5 straży: Kurowo, Zuzałka, Wydeń, Lisek, Ciechocinek);
–Leśnictwo Brwilno (4 straże: Skrzanki, Korzeń, Drężno, Górki);
g)Województwo podlaskie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Garwolin (2 straże: Izdebno, Miętne);
–Leśnictwo Stężyca (3 straże: Ryki, Zadybie, Prawda);
–Leśnictwo Łuków (3 straże: Kąkolownica, Gręzówka, Róża);
–Leśnictwo Siedlce (3 straże: Wołyńce, Grochów, Kąty);
–Leśnictwo Janów (3 straże: Serpelice, Rokitno, Królów);
–Leśnictwo Parczew (4 straże: Makoszyn, Jedlanka, Sobibór, Kossyn);
h) Województwo augustowskie, urzędy leśne:
–Leśnictwo Łomża (4 straże: Bożejewo, Cydzyn, Miastkowo, Czerwony Bór);
–Leśnictwo Nowogród (4 straże: Zbojna, Cieciory, Nowa Ruda, Wejdo);
–Leśnictwo Rajgród (3 straże: Woźna Wieś, Wólka Brzozowa, Przechody);
–Leśnictwo Augustów (4 straże: Szczebra, Saienek, Świderek, Łubiany);
–Leśnictwo Balinka (3 straże: Balinka, Żyliny, Rudawka);
–Leśnictwo Hańcza (3 straże: Lipiny, Kalety, Podlipki);
–Leśnictwo Pomorze (4 straże: Maćkowa Ruda, Lejmielowizna, Głęboki Bród, Wilkokuk);
–Leśnictwo Suwałki (4 straże: Bartna Góra, Osińska Droga, Słupie, Lipniak);
–Leśnictwo Puńsk (3 straże: Moskiewszczyzna, Lebiedzina, Dumbliszki);
–Leśnictwo Sereje (4 straże: Puńsk, Nowicki, Bieliszki, Tatarja);
–Leśnictwo Buchta (4 straże: Pliny, Buchta, Turupie, Kalniszki);
–Leśnictwo Marjampol (5 straży: Warnabuda, Obelino, Nowina, Nowa Huta, Wesołe Oko);
–Leśnictwo Szlanów (4 straże: Dąbrowa, Jordanowo, Preny, Purwie);
–Leśnictwo Pilwiszki (4 straże: Kłampupie, Wileńska, Sparwinie, Gierniki);
–Leśnictwo Gryszkabuda (4 straże: Karczowa Ruda, Lokajce, Bojakiszki, Bita);
–Leśnictwo Kidule (2 straże: Endryki, Jłtraki).
3.Administracje oddzielne:
a)Inspektorat (Dozór) Węglarstwa (w województwach – sandomierskim i krakowskim)
–skład osobowy: inspektor, sekretarz, podinspektorzy (objazdów: starachowickiego i samsonowskiego);
b)Dozór Rządowego Magazynu Drzewa i Innych Płodów Leśnych w Warszawie
–skład osobowy: inspektor, kontroler, pisarz magazynu na Bugaju, pisarz magazynu na Solcu oraz 2 stróżów;
c)Mazowiecki Królewski Urząd Łowów pod Skierniewicami
–skład osobowy: łowczy, pisarz, 3 podłowczych (podłowiectwa w Rudzie, Skierniewicach, Świętych Laskach), 6 strażników i strzelców;
d)Szkoła Szczególna Leśnictwa
–Szkoła Teoretyczna [w oryg. – Teoryczna] w Warszawie
–Szkoła Praktyki Niższej w Leśnictwie Bodzentyn.
C.ADMINISTRACJA LASÓW SUPRYMOWANYCH I DUCHOWNYCH – kierowana przez Komisję Rządową Wyznań i Oświecenia Publicznego
1.Dozór Zwierzchni (nadleśny jeneralny, asesor, pisarz)
2.Urzędy leśne (łącznie 6):
a)w województwie krakowskim:
–Leśnictwo Jędrzejów (obręby: Jędrzejów, Niegosławice, Czyżów, Włoszczowice, Kostomłoty, Chańcza),
–Leśnictwo Jambramowice (Jambramowice, Miechów, Kacice, Braciejówka, Ryczówek, Goszcza, Jaksice);
b)w województwie sandomierskim:
–Leśnictwo Świętokrzyskie (obręby: Baszowice, Huta, Rzepin, Napęków, Mirzec, Zdanów),
–Leśnictwo Sieciechów (obręby: Molendy, Rajec, Boiska),
–Leśnictwo Sulejów (obręby: Błogie, Żarnów, Twarda),
c)w województwie lubelskim:
–Leśnictwo Czerniejów (obręby: Czerniejów, Sawin, Pobołowice, Matcza).
Jak już wspomniałem liczba leśnictw nie była wielkością stałą i wynosiła np.:
70 – w roku 1830;
76 – w roku 1832 (w wyniku włączenia leśnictw suprymowanych i duchownych – do administracji lasów rządowych);
69 – w roku 1833, oraz osobno zarządzany urząd Kontroli Rogatki Spławnej w Kadyszu – nadzorujący spław drewna z lasów rządowych (lasy rządowe zatrudniały wówczas 2047 urzędników administracji leśnej);
64 – w roku 1838, przy stanie osobowym administracji leśnej 2300 osób;
62 – w roku 1840;
60 – w roku 1845 – malejąca liczba leśnictw była odzwierciedleniem uszczuplenia dóbr rządowych w efekcie polityki rozdawnictwa (donacje) dóbr, prowadzonej przez cara w ramach represji popowstaniowych.
-------------------------------------
W materiale wykorzystałem następującą bazę źródłową:
Instrukcya dla Korpusu Leśnego z roku 1823 z przypiskami dawnieysze i późnieysze urządzenia zawieraiącemi, „Sylwan” 1832, tom ósmy; Dodatkowa Instrukcya dla Korpusu Leśnego do Leśnictw oszacowanych ściągaiąca się, „Sylwan” 1833, tom dziewiąty; [L. Plater], Rys leśno–statystyczny Królestwa Polskiego, 1827; „Rocznik Korpusu Leśnego Królestwa Polskiego” oraz „Rocznik Administracji Leśnej Rządowej Królestwa Polskiego”; B. Szymański, Kartki z historii leśnictwa... (1), „Las Polski” 1989, nr 2; tudzież niektóre fragmenty mojego dzieła o mundurze leśnym – wydanego drukiem przez CILP w 2006 roku.
Leszek S. Pręcikowski, Łódź |
Andrzej był geniuszem. Mam na to dowody. Przytoczę jeden. Dla młodych czytelników muszę dodać najpierw wyjaśnienie czym w czasach PRL-u była cenzura....
