Piątek, 20.09.2019 r. Imieniny: Filipiny i Eustachego
Trudno jest iść przez życie wieloma drogami jednocześnie.

Pitagoras
Polska zawsze blisko
Wró?Strona g?ówna Drukuj

Biblioteki w starożytności

Redakcja 2009-11-03

Biblioteki egipskie

Już za Cheopsa (IV dynastia - trzecie tysiąclecie p.n.e.) istniała w Egipcie instytucja zwana Domem Ksiąg, pełniąca zarazem funkcję biblioteki jak i archiwum. Bibliotekę pałacową, której księgozbiór poznano z wykopalisk założył Amenofis IV w stolicy Achetaton (Tell El-Amarna) w Egipcie środkowym. Zbiór Amenofisa spisany jest na 358 tabliczkach glinianych. Znaleziono tu również najstarszy „exlibris” świata (obecnie w British Museum) -fajansową płytkę noszącą imię Amenofisa IV i jego małżonki oraz tytuł księgi. Diodor z Sycylii podaje informację Świętej bibliotece, umiejscowionej w świątyni grobowej Ramzesa II (XIII w. p.n.e.) i przytacza ciekawy napis na niej – „Lecznica duszy”.

Dokładne wyobrażenie o bibliotekach świątynnych dają wykopaliska, m.in. w Apollinopolis Magna (Edfu) w Górnym Egipcie. W świątyni Horusa, wzniesionej przez Ptolomeuszy w latach 257-237 p.n.e., zachowała się mała sala biblioteczna z wykutym w ścianie napisem, wymieniającym 37 ksiąg ofiarowanych przez króla. Jest to najstarszy znany katalog książek. Dwie nisze w ścianach wskazują miejsce szaf na zwoje.

Biblioteka aleksandryjska. Uniwersalno-naukowy charakter ateńskiego Liceum znalazł swe uznanie w Aleksandrii, gdzie za radą Demetriusza z Faleronu (namiestnika Aten, który został wypędzony przez Demetriusza Poliorketę) Ptolemeusz I Soter (III w. pne) założył w Aleksandrii rodzaj instytutu naukowo-badawczego, tzw. MUSEION, w którym uczeni mogli bez przeszkód oddawać się studiom. Dla przeprowadzenia swych badań uczeni mieli otrzymać bogaty księgozbiór zaplanowany przez Demetriusza na 200 tysięcy ksiąg. Myśl jego została urzeczywistniona dopiero przez Ptolemeusza II Filadelfosa doprowadziła do zbudowania znacznie większego warsztatu naukowego. Król ten postanowił zgromadzić całe piśmiennictwo greckie dostępne za jego czasów. W tym celu wysłał swych agentów do wszystkich zakątków Morza Śródziemnego, do Grecji, na wyspy morza Egejskiego, na Kretę i Cypr, w poszukiwaniu cennych rękopisów. Dla zdobycia ważnych dzieł stosowano także inny sposób, a mianowicie podróżnych z przypływających do Grecji okrętów zobowiązywano do zdeponowania na pewien czas posiadanych książek i dokonywano z nich odpisy (prawo autorskie wówczas jeszcze nie istniało). Znana jest historia rękopisów dzieł Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa będących własnością Aten, które przeżywały kłopoty ekonomiczne, a które za kaucją 15 talentów (była to wysoka suma) pożyczyły Ptolemeuszowi III owe sławne teksty. Ten nie chcąc się rozstać z tak cennym nabytkiem polecił sporządzić piękne kopie i te właśnie odesłał właścicielom. W taki sposób król stracił kaucję wzbogacając jednocześnie swoją bibliotekę. Dzięki tym wysiłkom zgromadzono w obrębie pałacu królewskiego duże ilości książek w bibliotece zw. Brucheion, a nadto założono mniejszą bibliotekę przy świątyni Serapisa - Serapeion. W bibliotece przy Muzeum znalazła się cała literatura grecka : piękna i naukowa oraz zapewne literatura ludów wschodnich w przekładach greckich, w łącznej ilości 490 tysięcy zwojów. W Serapeionie złożono 42800 zwojów. Z czasem zbiory te powiększano. W roku inwazji Cezara na Egipt (48/47 p.n.e.) biblioteka główna liczyła 700 tys. zwojów a mniejszy jej oddział ok. 43 tys. Księgozbiór Serapeionu był przeznaczony na użytek mieszkańców miasta, natomiast Brucheion stanowił klasyczny warsztat naukowy dla uczonych pracujących nad całością literatury greckiej. Gromadzone rękopisy układano najczęściej według pochodzenia, potem wedle grup rzeczowych. Zenodot z Efezu - dyrektor biblioteki, jako pierwszy podjął się krytycznego wydania dzieł ważniejszych autorów w celu ich rozpowszechniania. Z całej literatury zgromadzonej w Muzeum wydzielił teksty z zakresu epiki i liryki. Natomiast jego pomocnicy Aleksander z Pleuronu i Likofron zajęli się opracowaniem tragedii i komedii. Jednak główną część opracowania zbiorów aleksandryjskich wykonał, uczony - poeta Kallimach z Cyreny, który uporządkował zwoje według działów głównych. Było ich prawdopodobnie dziesięć: 1. Epos i poezja, 2. Dramat, 3. Prawo, 4. Filozofia, 5. Historia, 6. Retoryka, 7. Medycyna, 8. Nauki matematyczne, 9. Nauki przyrodnicze, 10. Inne. W obrębie działów układał zwoje alfabetycznie według nazw autorów, w przypadku gdy autor pisał tragedie i poezje, porządkował je według gatunków, a dalej już alfabetycznie. Podobny układ zastosował Kallimach w 120 księgach swojej bibliografii zwanej Pinakes (tablice, tj. spisy; pełny tytuł brzmiał: Tablice, tych wszystkich, którzy wsławili się w jakiejkolwiek dziedzinie literatury) zawarł w sposób systematyczny całą twórczość piśmienniczą od Homera aż po Arystotelesa. Jego bibliografia podzieliła piśmiennictwo na poezję (obejmowała rodzaje , a w ich obrębie gatunki literackie takie jak : epos, elegię, jamb, melikę, tragedię i komedię) i prozę (w skład, której wchodziła : historia, wymowa, filozofia, medycyna i prawo). W obrębie tego układu rzeczowego poszczególni autorzy jak i ich dzieła posiadały układ alfabetyczny. Artykuł o autorze obejmował nie tylko opis jego dzieł, lecz także krótką biografię autora. Opis bibliograficzny samego dzieła zawierał: tytuł przekazany w rękopisie lub utworzony przez bibliografa, pierwsze słowa tekstu (tzw. incipit), liczbę wierszy, zwojów, na których tekst był napisany, notatkę, że wiersz był przypisywany różnym autorom, albo że dzieło występuje pod różnymi tytułami, jeżeli zachodziła taka potrzeba. Tak więc w czasie opracowania bibliograficznego rękopisu uczeni musieli rozwiązać następujące problemy : kto jest autorem, określić tytuł, objętość i autentyczność tekstu oraz czas jego powstania. Katalog ten nie pozostał bez wpływu na praktykę bibliotek greckich. Zachowane fragmenty katalogów greckich od końca II w. p.n.e. świadczą, że praktyka grecka stosowała przede wszystkim podział piśmiennictwa na dwie wielkie grupy rzeczowe i alfabetyczny układ autorów w obrębie tych grup. Nadto niektóre katalogi podawały ilość zwojów, składających się na dany tekst ; a nawet zaznaczały liczbę zwojów zapisanych na odwrocie. „Pinakes” zaginęły, do czasów obecnych przetrwały jedynie opisy i cytaty, w których jest mowa m.in. o fakcie notowania objętości utworu w wierszach. aleksandryjskich przez: Apolloniusa z wyspy Rodos, Eratostenesa, z Cyreny, Arystofanesa z Bizancjum, Apolloniusza Ideografa oraz przez Arystacha z Samotraki. Lata gdy kierownikiem biblioteki był Arystach, należały do pomyślnych w dziejach biblioteki, ale kiedy ten sławny krytyk aleksandryjski, cieszący się zaufaniem Ptolemeusza VI Filometora, popadł w niełaskę u jego brata, a także i u jego rywala Ptolemeusza VII Fiskona wówczas jego miejsce ok. 145 r. p.n.e. zajął oficer królewski Kydas. Natomiast najlepszy uczeń Arystarcha - Dionizy Tracki (pierwszy gramatyk grecki), przeniósł się na wyspę Rodos. Tam wykładów jego słuchał Tyrannion z Amisos., który później w latach 66-25 p.n.e. przebywał w Rzymie. W ten sposób tradycja szkoły aleksandryjskiej poprzez Rodos dotarła aż do Rzymu. Muzeum odzyskało charakter instytucji naukowej w latach panowania Ptolemeusza XI Suletesa (81-52 r.). Kierownikiem biblioteki wówczas został uczeń Arystacha - Ammonios. Niestety ten okres ponownego rozwoju biblioteki był bardzo krótki. W czasie wspomnianej inwazji Juliusza Cezara na Egipt (ok. 48/47 p.n.e.) od płonących okrętów egipskich zajął się przypadkowo pałac królewski, a z nim biblioteka. Podobno mimowolni sprawcy zniszczenia starali się zło naprawić, bowiem według świadectwa historyka greckiego Plutarcha, wódz rzymski Antoniusz ofiarował królowej Kleopatrze tytułem rekompensaty 200 tys. woluminów z biblioteki w Pergamonie. Prawdopodobne jest, że podczas owego pożaru nie spłonęła cała Wielka biblioteka lecz ok. 40 tys., które przygotowane były do wywiezienia do Rzymu Los oszczędził początkowo inną bibliotekę w Aleksandrii - Serapeion. Po katastrofie, która dotknęła bibliotekę przy Muzeum, zachowała ona dalej sławę zbioru złożonego z najcenniejszych rękopisów Biblioteki Aleksandryjskiej, jednak nie odzyskała już nigdy swego dawnego znaczenia. W 391 r. patriarcha Teofil położył kres istnieniu księgozbioru helleńskiego wykonując rozkaz cesarski i przemieniając świątynie pogańskie na chrześcijańskie, zniszczył wówczas częściowo świątynię Serapisa. Kres istnieniu Serapeionu położył najprawdopodobniej kalif Omar, który w 642 r., po zdobyciu Aleksandrii, polecił Arabom spalić wszystkie książki niewiernych. W roku 1997 rozpoczęto budowę nowej Biblioteki Aleksandryjskiej. W 2002, podczas Światowego Dnia Książki, otwarto nowy gmach Biblioteki Aleksandryjskiej.Zbudowana została na miejscu gdzie 1600 lat temu stała Wielka Biblioteka. Całkowity obszar nowej biblioteki zajmuje ok. 40.000 m2, matrzynaście pięter, ok. 4-8 mln woluminów, 50.000 map, 100.000 manuskryptów, bazy danych, materiały elektroniczne i muzyczne.

Biblioteki asyryjsko-babilońskie

Już w II tysiącleciu p.n.e. istniały w Mezopotamii biblioteki szkolne przyświątynne, m. in. w Sippar i Nippur.Obok hymnów w języku sumeryjskim, dokumentów z czasów Hammurabiergo znaleziono sylabariusze (rodzaj alfabetu, w którym pojedyncze znaki reprezentują całe sylaby, a nie pojedyczne głoski), elementarze i teksty literackie. Wykopaliska, prowadzone przez amerykańskiego uczonego H. Hilprechta odkryły 23 tysiące tabliczek. Pozwoliły również na potwierdzenie kilku bibliotek pałacowych. M.in. na bibliotekę pałacową Assurbanipala (668-626 p.n.e.) w Niniwie (Kujudżyk). Księgozbiór Assurbanipala spisany jest na 22 tysiącach tabliczek. Posiadał dwa katalogi – pierwszy podawał tytuły (incipoty) i ilość wierszy, drugi wykazywał serie tabliczek.

Biblioteki greckie

Nie jest wykluczone, że już w pierwszym okresie rozwoju książki, kiedy nie posiadała ona cech publikacji w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, powstawały niewielkie księgozbiory książek niezbędne dla nauczycieli i uczniów. Źródła historyczne nie przekazały nam jednak żadnej wiadomości o takich bibliotekach. Według tradycji dwaj tyrani greccy - Pizystrat i Polykrates - zbierali książki. Na dworze Pizystratydów istniała zapewne atmosfera ułatwiająca powstanie księgozbioru nadwornego. Pizystratowi często też przypisywano w starożytności wyznaczanie komisji, która miała zająć się zebraniem i zredagowaniem poematów „Iliady” i „Odysei”. Jeżeliby istotnie Pizystrat czy jego syn Hipparch kazali rapsodom podczas Panatenajów, święta ku czci bogini Ateny, recytować po kolei poematy Homera, to musieli sami posiadać dobre egzemplarze wszystkich eposów jak również ustalić w sposób miarodajny ich wybór oraz kolejność i tak ustalony kanon pism homeryckich przechowywać w jakimś miejscu. Jeżeli na dwór Pizystratydów, ściągali poeci m. in. Simonides Starszy i Anakreon z Argolidy, to ich pobyt w Atenach musiał pozostawić ślad w postaci egzemplarzy utworów lirycznych w księgozbiorze. Istnienie biblioteki Pizystrata potwierdzał także pisarz rzymski Aulus Gellius, żyjący w drugiej poł. II w. n.e., oraz Izydor z Sewilli na przełomie VI/VII w. Ich świadectwa opierają się najprawdopodobniej na zaginionym dziele uczonego rzymskiego - Warrona z I w. pne. pt. „De bibliothecis”. Pewniejsze informacje posiadamy, jeśli chodzi o historię książek w V i VI w. p.n.e., wpływ na to miał świetny rozwój dramatu (Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Arystofanes), prozy historycznej (Herodot, Tucydydes, Ksenofont), filozofii (Platon i Arystoteles) i wymowy (Demostenes). Przedstawienia sztuk teatralnych, które stanowią najwyższe osiągnięcia w literaturze światowej, działalność szkół filozoficznych, występy sofistów - wszystko to tworzyło odpowiednie warunki, aby zrodzić zainteresowania literackie i naukowe znajdujące swój wyraz także w stosunku do książki. Książki zbierali sofiści i ich uczniowie, podręczny księgozbiór posiadał każdy nauczyciel w szkole. Także twórczość poetycka wymagała czasem bogatej biblioteki, jak również odpowiedniego aparatu pomocniczego potrzebnego przy prowadzeniu jakiejkolwiek pracy naukowej. Wielkie księgozbiory posiadały także szkoły wyższe. Rozległość studiów naukowych prowadzonych przez Platona oraz jego towarzyszy i uczniów musiała się oprzeć o bogaty warsztat naukowy. Nie zachowały się jednak żadne świadectwa źródłowe, które by potwierdzały istnienie takiej biblioteki. Wiemy natomiast, że sam twórca Akademii, Platon był zamiłowany w książkach. Nabył on za wysoką cenę m. in. księgi zawierające naukę Pitagorasa, komedie Safrona i Epicharma (poetów sycylijskich). Często również zwracał się do swoich przyjaciół z prośbą, aby przywozili mu z podróży poszukiwane przez niego dzieła. Sama analiza stylu dialogów platońskich, ukształtowanego pod wpływem wielu poetów, a także liczne sądy natury etycznej wystarczą aby stwierdzić, że Platon musiał korzystać w swej pracy z wielkiego księgozbioru. Również uczniowie wraz z zainteresowaniem do studiów naukowych wynosili z niej także zainteresowanie książką. O niektórych z nich podają źródła, że po powrocie do ojczyzny zakładali bibliotekę np. Klearch z Heraklei w Poncie. Konieczność korzystania z wielkiego zasobu książek stała się jeszcze bardziej widoczna w szkole filozoficznej Arystotelesa. Ten wielki myśliciel przygotował olbrzymi materiał jako podstawę do wykładów. Arystoteles jest uważany za pierwszego zbieracza książek. Po jego śmierci biblioteką opiekował się jego uczeń i następca na stanowisku kierownika szkoły - filozofa Teofrasta. Później przeszła w ręce filozofa Neleusa ze Skepsis w Troadzie. Wówczas został przerwany związek biblioteki ze szkołą, ponieważ kierownikiem szkoły został nie Neleus, lecz Straton z Lampsaku. Książki nie wróciły już do Liceum lecz zostały rozproszone. Część znalazła się w Aleksandrii, zakupiona przez króla egipskiego Ptolemeusza Filadelfa, część Neleus zabrał ze sobą do Troady, zaniedbana przez spadkobierców, stała się własnością bogatego kupca Apellikona z Teos. W 86 r. p.n.e. po zdobyciu Aten teksty Arystotelesa wraz z biblioteką Apellikona zostały wywiezione jako zdobycz wojenna przez wodza rzymskiego Sullę. Odkryta później przez gramatyka greckiego Tyraniona w majątku Sulli, została przekazana szkole perypatetycznej w Atenach.

Biblioteki rzymskie

Historia książki rzymskiej zaczyna się od historii książki greckiej w Rzymie. Pierwsze księgozbiory greckie zostały przywiezione jako cenne zdobycze wojenne. Jako pierwszy przywiózł bibliotekę zwycięski w trzeciej wojnie macedońskiej wódz rzymski Lucjusz Emilius Paulus. Również Scypio Młodszy, kiedy w 146 r. pne. zniszczył Kartaginę, sprowadził stamtąd do Rzymu 28 zwojów traktatu Kartagińczyka Magona, aby przetłumaczyć go na język łaciński i udostępnić rolnikom rzymskim. Także Sulla, kiedy zagarnął bibliotekę Apellikona umieścił ją zapewne w swojej posiadłości. Korzystał z niej później m. in. Cycero. W ostatnich latach republiki i w okresie cesarstwa liczba prywatnych zbieraczy ustawicznie wzrastała, bibliofilstwo stało się modne. Dom znakomitego, Rzymianina musiał koniecznie posiadać pokaźną bibliotekę, w miarę możliwości wspaniale urządzoną, aby mogła dodawać splendoru jej właścicielowi. Posiadamy wiadomości o zbiorach liczących nawet wiele tysięcy zbiorów, podzielonych z reguły na działy greckie i łacińskie. Również w swych posiadłościach wiejskich bogaci Rzymianie posiadali biblioteki; jedną z nich odnaleziono w stanie zwęglonym przy odkopywaniu pogrzebanego w popiele Herkulanum. Był to zbiór książek z willi Pizonów. Podobny księgozbiór pochodzący z willi bankiera Lucjusza Cecyliusza Jucundusa odnaleziono w Pompejach. Zawierał 150 tabliczek z drzewa powleczonego woskiem zawierających rachunki i umowy handlowe. Najczęściej jednak gromadzili książki sławni mówcy i ludzie znajdujący się w ich kręgu m. in. Cycero, który nie zaniedbywał żadnej okazji, aby dotrzeć do potrzebnej mu książki. Korzystał z niej u przyjaciół, albo nabywał ją u księgarza czy na licytacjach, aby włączyć ją do swego księgozbioru. Od 67 r. pne. dostarczał mu ją także Attyk z własnego warsztatu. Biblioteka Cycerona mieściła się w pałacu na Palatynie oraz w jego willach zamorskich. Ulubioną jego siedzibą było Tuskulum. Również bogaty i wyszukany księgozbiór posiadał Tytus Pomponiusz Attyk. Poważne księgozbiory służyły jako warsztat naukowy uczonym. Znakomity filolog i polihistor Warro posiadał wielką bibliotekę fachową, którą utracił wskutek proskrypcji Antoniusza w 43 r. Cycero zginął wtedy z rąk siepaczy dyktatora, Warro uszedł z życiem. Księgozbiory gromadzili nie tylko uczeni, retorzy i filozofowie, lecz także uczeni poeci m. in. Marcjalis, epik Silius Italicus. Moda na bibliofilstwo nie oznaczała wcale, że każdy właściciel interesował się treścią posiadanych książek, często zdarzało się, że nie znał nawet ich tytułów. Rolę bibliotek z czasem zaczęło rozumieć także państwo. Z chwilą więc, kiedy ustrój republikański począł ustępować jednowładztwu, ze strony państwa zrodziła się tendencja do zakładania bibliotek, które by współdziałały w organizowaniu życia kulturalnego wszystkich wykształconych obywateli. Plan założenia pierwszej biblioteki publicznej powziął Gajusz Juliusz Cezar, który na jej organizatora przewidział Warrona. Rychła śmierć Cezara w 44 r. p.n.e. przeszkodziła zrealizowaniu tego planu. Dopiero w pięć lat po śmierci dyktatora myśl tę podejmuje Gajusz Azyniusz Pollio. Zdobywszy środki w wojnie illiryjskiej zakłada w 39 r. p.n.e. na Forum Rzymskim w świątyni Wolności pierwszą bibliotekę publiczną. Biblioteka była wyposażona w książki greckie i łacińskie przeznaczone do użytku publicznego. Biblioteka ta tzw. Atrium Libertatis została przyozdobiona portretami wybitnych pisarzy rzymskich, znalazł się tam również portret Warrona, jako jedyny portret żyjącego człowieka. Niestety dalsze losy biblioteki nie są znane. Potrzebę istnienia bibliotek publicznych dostrzegał także cesarz August. W 28 r. p. n. e. założył w portyku świątyni Apollina na Palatynie najznakomitszą bibliotekę miasta, była to grecko łacińska Bibliotheka Palatina, wzór wszystkich późniejszych bibliotek. Niestety już w 64 r. p. n. e. wielki pożar Rzymu za Nerona zniszczył bibliotekę. Wkrótce została ona odbudowana przez cesarza Domicjana. Drugą bibliotekę, przeznaczoną na użytek publiczny, założył August na Polu Marsowym, w zbudowanym przez siebie portyku Oktawii. Również i ta biblioteka została zniszczona na skutek pożaru, ale odbudował ją wielkim nakładem kosztów Domicjan, zaopatrując ją w odpisy i oryginały zdobywane nawet w Aleksandrii. Wszystkie księgozbiory przyćmiła wspaniałością założona około roku 100 ne. przez cesarza Trajana Bibliotheka Ulpia, która stanowiła jednocześnie archiwum państwowe. Panował również zwyczaj umieszczania księgozbiorów w łaźniach rzymskich. Były to bowiem miejsca spotkań obywateli, miejsca dyskusji i odczytów. Było ich w Rzymie wiele, bo już w I w. pne. na terenie miasta działało podobno 170 term, a potem jeszcze więcej. Ostatnią - wedle posiadanych źródeł - fundacją biblioteczną na terenie Rzymu była biblioteka założona przez Aleksandra Sewera (III w.ne.) w świątyni, poświęconej wszystkim bogom - Panteonie. Po raz pierwszy w dziejach państwowych bibliotek rzymskich organizatorem i kierownikiem jej został uczony chrześcijański - Juliusz Africanus. Po raz pierwszy weszła też do rzymskiego księgozbioru poza piśmiennictwem greckim i łacińskim, literatura bliskiego Wschodu, zwłaszcza hebrajska i łacińska. Około roku 370 n.e. miało być w Rzymie nie mniej niż 28 bibliotek publicznych, nie licząc zbiorów powstających z wolna w prowincjach imperium. Jednak już w czwartym wieku n. e. wyraźnie słabnie zainteresowanie bibliotekami i wiele z nich świeciło pustką.

Wróć
Góra Facebook
Drukuj

TWOIM ZDANIEM

Taka Warszawa w obiektywie J. Urbaniaka

a_to_polska_wlasnie.png
taka-warszawa-3.jpgtaka-warszawa-9.jpga-p-3-97.jpg

Album Jacka Frankowskiego

album_frankowskiego.png
pociagiem_nad_morze_kacik.jpg

... nie tylko od święta

569919bf7f9df39147c695e68d915148.jpg

Giżycki Fotoplastykon

fotoplastykon3_330.png
  0225809057_330.jpg

Rogale marcińskie

rogale_marcinskie_szpar  
Rogal świętomarciński - rogal z nadzieniem z białego maku tradycyjnie przygotowywany w

www.Giżycko-Lötzen.pl

gizycko_lotzen330.jpg

Pokochaj Lubuskie

lubuskie_330_m.jpg

Flagi i

baner_manufakturaflag.pl_330.png

A TO POLSKA WŁAŚNIE...(2)

obiektywem_lapinski_win2.jpga1046208.jpg

Efekt Φ

laterna_nowa.jpg
03kamera_100.jpgNowa wystawa w Muzeum Historii Fotografii  4 grudnia 2013 – 30 marca...
Redakcja - Kontakt - Napisali o nas - Nasze bannery
Copyright © 2002-2019 Wydawnictwo Internetowe Album PolskiWydawnictwo Internetowe ONPowered by Powered by DV
Wszystkie prawa zastrzeżone.