Wtorek, 17.09.2019 r. Imieniny: Justyna i Franciszki
Małżeństwo jest jedyną formą rzeczywistego niewolnictwa uznaną przez prawo

John Stuart Mill
Polska zawsze blisko
Wró?Strona g?ówna Drukuj

Polscy drukarze : Oni byli pierwsi

Andrzej Zaranek 2005-11-18
Pierwsi polscy drukarze Przez blisko dwa wieki trwała dyskusja historyków na temat ustalenia nazwiska pierwszego polskiego drukarza i dokładnej daty wykonania pierwszego polskiego druku. Według dzisiejszej wiedzy był nim prawdopodobnie Kasper Straube. Rok 1473 zaznaczył się w polskiej historiografii znaczącą datą. Otóż w stołecznym podówczas mieście Krakowie zatrzymał się przejazdem ze swym wędrownym warsztatem bliżej nieznany mistrz, a może tylko czeladnik drukarski, Kasper Straube. Straube, choć rodem z Bawarii, stał się polskim drukarzem. Kasper podjął się druku książek na zamówienie krakowskich bernardynów. Posługiwał się czcionkami pochodzącymi z oficyny Güntera Zainera z Augsburga, gdzie prawdopodobnie praktykował i skąd czcionki ukradł, albo otrzymał jako wynagrodzenie za pracę. Kasper Straube wydał w Polsce cztery dzieła: „Almanach Cracoviense” (Kalendarz Krakowski) ścienny, jednostronnie tłoczony na rok 1474, Franciszka de Platea „Opus restitutionum” (O odszkodowaniach, lichwie i klątwach kościelnych) w roku 1475, Jana Turrecrematy „Explonatio in psalterium” (Wykład psałterza” około 1476, św. Augustyna „Opuscula” (Drobniejsze dzieła teologiczne) w roku 1476 lub 1477. Prawie 150 lat trwały spory o ustalenie nazwiska drukarza, który wydał pierwsze ogłoszone drukiem dzieła w Polsce. Na żadnym druku, Straube nie umieścił swojego nazwiska. Wytłoczył jedynie sygnet na końcu książki Platea, wzorowany zresztą na znaku mogunckiej oficyny Fusta i Schööffera, z monogramami Chrystusa i Marii na tarczach, zaś w dziele Turrecrematy wymienił w kolofonie jedynie nazwę miejscowości „Cracis impresse” (tłoczono w Krakowie). Dopiero w roku 1910 profesor Bolesław Ulanowski natrafił w aktach krakowskiego sądu biskupiego na informację z roku 1476, że „Kaspar z Bawarii, drukarz ksiąg, obecnie w Krakowie zamieszkały” zobowiązuje się płacić alimenty Marcie z Czarnej Wsi w wysokości 16 groszy rocznie. Nazwisko drukarza zostało ustalone jeszcze później, bo w roku 1933 przez Jana Serugę, archiwistę i bibliotekarza, który natknął się w księgach wójtowskich Krakowa na zapis, z roku 1477, o sporze jaki miał drukarz z Krakowa Straube z Jakubem balwierzem. Prawdopodobnie jeszcze tego samego roku Straube zwinął swój warsztat i opuścił Kraków. Dokąd powędrował – nie wiadomo. Wiadomo jednak jedno: Kasper Straube zapisał się w kronikach jako pierwszy polski drukarz, a Polska jako siódma z kolei rozpoczęła druk gutenbergowską techniką. Blisko 150 lat trwały (jako się rzekło) badania – a i liczne spory – o to kto wydrukował pierwszą polską książkę. Do prymatu kandydowały 4 dzieła: Explonatio in Psalterum, Opus Restitutionem, Opuscula oraz Kalendarz na rok 1474. Żadna z tych prac nie jest oznaczona nazwiskiem drukarza. Powstały one kilkanaście lat przed początkiem działalności Fiola, w warsztacie nieznanego przez długi czas drukarza. Spośród wymienionych dzieł tylko Opus Restitutionem jest datowane. Istotnym więc było ustalenie dat wydania pozostałych i nade wszystko ustalenie nazwiska drukarza. Explonatio in Psalterium odnalazł w 1795 roku Michał Denis – kierownik jednej z wiedeńskich bibliotek. Jego dzieło Einleitung in die Bücherkunde (1795-96) jest doskonałym omówieniem Explonatio. Jeden z egzemplarzy Explonatio znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej. Połączony jest wspólną oprawą z innym inkunabułem, wydrukowanym już przez innego drukarza. Od strony drukarskiej dzieło nie przedstawia większej wartości. Nierówne tłoczenie spowodowało, że niektóre kolumny odbite są zbyt mocno – mają nienaturalnie ciemny ton. Inne zaś odbite znacznie słabiej wydają się wyblakłe. Być może zaważyło tu nie tylko niewłaściwe wyregulowanie docisku prasy, ale również złe przygotowanie papieru (zbyt długie moczenie, a za krótkie suszenie). Efektem jest przebijanie czcionek na drugą kartę papieru. Układ typograficzny Explonatio jest dość prymitywny. Typowe jednoszpaltowe łamanie, z pozostawionymi pustymi miejscami na domalowanie inicjałów. Niestety na wykonanie inicjałów w egzemplarzu Biblioteki Jagiellońskiej zabrakło czasu lub energii. W kolofonie znajduje się tylko informacja na temat druku. Są to słowa Cracis impresse. Michał Denis zinterpretował słowo Cracis jako Kraków. Uznał jednak, że druk został wykonany przez Güntera Rainera (pierwszego drukarza augsburskiego) w 1474 roku. Podobnego zdania był również niemiecki uczony Zapf. Za miejsce wydania Explonatio przyjął Kraków, zgadzał się również co do osoby drukarza. Obaj uczeni w istotny sposób różnili się co do daty wydania. Zapf Przesunął ją na rok 1465. Oznaczałoby to, że Kraków był drugim po Moguncji miastem, w którym zafunkcjowało drukarstwo. Z oceną Zapfa w gwałtowny sposób polemizowali inni badacze. Zaatakowano również koncepcję dotyczącą osoby Rainera. Denis i Zapf uznali Rainera za drukarza Explonatio ze względu na podobieństwo czcionek użytych w tym dziele i pracach Rainera. Opozycjoniści uznali, że podobnymi czcionkami drukowali prawie wszyscy drukarze i podobieństwo czcionek nie jest wystarczającym argumentem. Zastrzeżenia te wydają się bardziej niż usprawiedliwione. Opozycjoniści wysuwali również wątpliwości przeciwko miejscu wykonania druku. Przyjmowali błędną interpretację słowa Cracis. Dopatrywali się w nim miasta Graz w Styrii, Greitz w Turyngii, Crecy w Pikardii, Croy w Holandii. Teorie te były jednak całkowicie bezpodstawne. W XV wieku używano na określenie Krakowa łacińskiej nazwy Cracis. Polscy osiemnastowieczni badacze zajęli się poważnie pracami nad ustaleniem daty powstania pierwszego polskiego druku dopiero po opublikowaniu praca Denisa i Zapfa. Do tego momentu przyjęło się uważać, że pierwszym polskim drukarzem był Jan Haller. Wybitny polski historyk Samuel Bandtkie przyjął poglądy Zapfa, uznając rok 1465 za datę, Rainera za drukarza, a Kraków za miejsce wydania Explonatio. Poglądy Bandtkiego przyjęli inni –polscy badacze (byli i tacy, którzy datę wydania przesuwali przed rok 1465; niewiele brakowało więc, żeby Kraków uznany został przez nich za miasto, w którym wydrukowano pierwszą pracę na świecie). Rok 1867 przyniósł zmianę poglądów na początki drukarstwa w Polsce. Rozprawa doktorska Karola Estreichera Günter Zainer i Świętopełk Fiol dokonała poważnych zmian w tych poglądach. Estreicher uznał, że fakt wydrukowania Explonatio w Polsce za bezsporny (znalazły się liczne głosy, że Explonatio było drukowane na Zachodzie). Na 25 istniejących w XIX wieku egzemplarzy dzieła, 23 znajdowały się w Polsce lub pochodziły z Polski. Był to argument przeważający. Co do Krakowa, jako miejsca wydania, Estreicher stwierdził, że istnieje wiele XV i XVI wiecznych druków, w których Kraków określany jest jako Craci, Cracovia itd. Zastanawia się jednak czy Explonatio nie było przedrukiem, a nazwa Cracis nie miała na celu zamaskowania prawdziwego miejsca druku (takie przypadki są znane w historii drukarstwa). Odpiera jednak taki ewentualny zarzut, uznając ostatecznie, że to właśnie Kraków był miejscem wydania dzieła. Ważną kwestią jaką zajął się Estreicher była data wydania. Badacz wylicza wszystkie 23 wydania dzieła w XV wieku. Uznał, że „polskie” Explonatio nie mogło ukazać się przed 1470 rokiem, to jest przed pierwszym wydaniem Hahna. W latach 1472 i 1473 ukazały się dwa augsburskie wydania dzieła, z których jedno posłużyło za podstawę polskiego wydania. We wszystkich wydaniach tytuł brzmi Exposito in Psalterium. Jedynie w wydaniach augsburskim i krakowskim występuje słowo Explonatio. Oba augsburskie wydania cieszyły się w Europie niezwykłym powodzeniem; nic więc dziwnego, że skłoniło ono krakowskiego drukarza do dokonania przedruku. Zadanie było tym łatwiejsze, że w owym czasie związki pomiędzy Augsburgiem, a Krakowem były niezwykle silne. Pozostałą jeszcze jedna, niezwykle ważna kwestia: kto był drukarzem? Estreicher jej nie rozstrzygnął. Podważył jedynie koncepcję osoby Zainera. Gunter Zainer działał w Augsburgu w latach 1468-1473. Jego dzieje nie są dostatecznie poznane. Istnieje wiele druków datowanych w latach 1468-73 w Augsburgu z podpisem Zainera. (w latach 1473-78 dzieła drukowane są jego czcionkami, ale bez jego nazwiska; istnieje więc prawdopodobieństwo, że ktoś odkupił lub przejął drukarnię Zainera) Wszystkie jego druki odznaczają się niezwykła starannością i co najmniej poprawnym układem typograficznym. Jak pamiętamy – krakowski egzemplarz Explonatio, dziełem sztuki typograficznej nie jest. Podobieństwo czcionek Zainera, do tych, którymi drukowano Explonatio o niczym nie świadczy. Zap. Oparł swoją teorię na porównaniu Explanatio z dziełem Tomasza a Kempie De imitatione Christi, wydanego przez Zainera (nieznane miejsce wydania). Postawmy więc złudną, choć uroczą hipotezę: Zainer przebywał w połowie lat sześćdziesiątych XV wieku w Krakowie, i tu właśnie czcionkami podobnymi do czcionek Explonatio, wydrukował De imitatione Christi i Explonatio. Bałamutna to teoryjka, choć tak samo dobra jak każda inna, gdyby nie fakt, że Zainer do 1468 roku przebywał w Strassburgu (miał nawet prawa miejskie tego miasta), a następnie, aż do śmierci (prawdopodobnie w 1478 roku) nie opuszczał Augsburga. Nie oznacza to oczywiście, że nie mógł przed 1468 rokiem opuszczać Strassburga i odwiedzić Krakowa. Nie wydaje się jednak by, (zakładając, że był) w Krakowie pracował. W każdym razie Estreicher zdecydowanie to wykluczył. Wykluczył również Zainera jako drukarza krakowskiego wydania Explonatio. Wspomnieliśmy wcześniej o odnalezieniu (przez profesora Ulanowskiego w 1910 roku) w starych aktach krakowskich informacji a Kasprze z Bawarii, który zobowiązał się płacić Marcie z Czarnej Wsi alimenty. J. Collijn w dziele Der Drucker des Turrecremata in Krakau=Kasper Hochfender (1912) przyjął na podstawie tej archiwalnej notki, że drukarzem Explonatio był Kasper Hochfender, ponieważ tylko dwóch drukarzy działających w Polsce nosiło imię Kasper. Byli to Hochfender i Elyan, tyle, że Elyan działał we Wrocławiu, więc drukarzem Explonatio musiał być Hochfender. Collijn nie przyjął jednak do wiadomości, że Hochfender przybył do Krakowa dopiero w 1503 roku. Natomiast wiadomość, że w XV wieku przebywał w Krakowie nieznany drukarz o imieniu Kasper była intrygująca. W starych księgach krakowskich znaleziono w latach 20-tych XX wieku kilka informacji, w których podano nazwisko nieznanego wcześniej typografa. Jest nim Kasper Straube von Drezen (z Drezna) lub Kasper Straube von Lypczke (z Lipska). Informacje te podał Józef Seruga w swojej pracy poświęconej Hallerowi Jan Haller – wydawca i drukarz krakowski (Kraków, 1933). Kim był Straube i skąd wziął się w Krakowie nie wiadomo. Seruga wysunął przypuszczenie, że Straube był czeladnikiem Rainera. Tłumaczyłoby to podobieństwo czcionek użytych w drukach Rainera i Explonatio. Czy Straube był rzeczywiście drukarzem Explonatio? Czy był pierwszym polskim drukarzem. Ostatecznej odpowiedzi na te pytania dać nie sposób. Co prawda nie znamy żadnego drukarza krakowskiego działającego przed Straubem. Ale czy na pewno Kasper płacący alimenty Marcie był Kasprem Straube. Różnie na tę kwestię zapatrywali się badacze. Profesor J. Muszkowski w dziele Początki drukarstwa w Krakowie podważa identyfikację Kaspra odnalezionego przez Ulanowskiego ze Straubem, wskazując na fakt, że Straube pochodził z Saksonii (Drezno. Lipsk), zaś impresor Kasper był Bawarczykiem. Twierdził Myszkowski „Wyjaśnienie to, nawiązujące zerwaną niegdyś przez Karola Estreichera nić, łączącą pierwociny drukarskie Krakowa z oficyną Rainera, jest – przyznaję – bardzo nęcące, rozstrzygałoby bowiem zagadnienie podobieństwa czcionek. Niemniej jednak nie tłumaczy tego faktu, że drukarz najwcześniejszej wzmianki z lutego 1476 roku był Bawarem, gdy Straube pochodził najoczywiściej z Saksonii, skoro w aktach wymienione są Lipsk i Drezno. Jeżeli zatem można się zgodzić na równanie „drukarz Torrecrematy”=Kasper Straube, to jedynie w braku lepszego, które dałoby się oprzeć na pewniejszej podstawie. Jest to hipoteza nie gorsza, może nawet lepsza od poprzedniej, nie stanowiąca jednak dostatecznego rozwiązania problemu”. Jak więc widać w kwestii pierwszych polskich druków i pierwszych polskich drukarzy panuje nie małe zamieszanie. Przyjęto jednak uważać, że pierwszym polskim drukarzem był Kasper Straube, który około 1476 roku wydrukował dzieło Jana Turrecrematy Explonatio in psalterium.
Wróć
Góra Facebook
Drukuj

TWOIM ZDANIEM

Taka Warszawa w obiektywie J. Urbaniaka

a_to_polska_wlasnie.png
taka-warszawa-3.jpgtaka-warszawa-9.jpga-p-3-97.jpg

Album Jacka Frankowskiego

album_frankowskiego.png
pociagiem_nad_morze_kacik.jpg

... nie tylko od święta

569919bf7f9df39147c695e68d915148.jpg

Giżycki Fotoplastykon

fotoplastykon3_330.png
  0225809057_330.jpg

Rogale marcińskie

rogale_marcinskie_szpar  
Rogal świętomarciński - rogal z nadzieniem z białego maku tradycyjnie przygotowywany w

www.Giżycko-Lötzen.pl

gizycko_lotzen330.jpg

Pokochaj Lubuskie

lubuskie_330_m.jpg

Flagi i

baner_manufakturaflag.pl_330.png

A TO POLSKA WŁAŚNIE...(2)

obiektywem_lapinski_win2.jpga1046208.jpg

Efekt Φ

laterna_nowa.jpg
03kamera_100.jpgNowa wystawa w Muzeum Historii Fotografii  4 grudnia 2013 – 30 marca...
Redakcja - Kontakt - Napisali o nas - Nasze bannery
Copyright © 2002-2019 Wydawnictwo Internetowe Album PolskiWydawnictwo Internetowe ONPowered by Powered by DV
Wszystkie prawa zastrzeżone.