Żaden dzień nie jest długi dla człowieka czynnego

Seneka Młodszy
Polska zawsze blisko
Czwartek, 27.04.2017 r.
Imieniny: Zyty i Teofila


Wró?Strona g?ówna Drukuj

Szachy w Polsce - cz. 1

Andrzej Zaranek 2006-02-18
szachy_turniej_m.jpgSzachy! Nazwa nieobca chyba nikomu – ale jak dawno ludzie znają tę grę? Historycy szachów, opierając się na istniejących przekazach z zakresu literatury, określają czas ich powstania w przybliżeniu na połowę szóstego stulecia naszej ery. Wybitny uczony angielski, autor pomnikowej Historii szachów (1913), Harold James Ruthven Murray przyjmuje, iż narodziły się one w Indiach w latach siedemdziesiątych VI wieku naszej ery. Nie o historii powszechnej szachów chcemy jednak Państwu opowiedzieć. Porozmawiajmy o historii szachów w Polsce.

Brakuje ścisłych danych o początkach tej gry na naszych ziemiach. Tradycyjnie uważa się, że przywieźli ją do Polski rycerze wracający z wypraw krzyżowych w dobie Bolesława Krzywoustego (na początku XII wieku). Gra szachowa powoli torowała sobie drogę i znana była początkowo tylko niewielkiemu kręgowi osób. W szachy grano przeważnie na dworze królewskim dworach książęcych i biskupich. Trzeba pamiętać, iż umiejętność gry w szachy była uważana w średniowieczu za jeden z przymiotów wyróżniających dobrego rycerza. Toteż w Polsce, podobnie jak w wielu krajach europejskich, szachy chętnie brano za motyw wielu herbów.

W 1103 roku za panowania Krzywoustego – tak w każdym razie głosi legenda – nadany został herb Czele z godłem szachownicy na tarczy (w kolorach czarnym i żółtym) oraz rysunkiem w klejnocie ukoronowanej Murzynki z opaską na czole, trzymającej oburącz drugą, mniejszą deskę szachową. Bartosz Głowacki w dziele Gniazdo cnoty (1578) wierszem opisuje przygodę rycerza śląskiego czy też słowackiego, Hołuba, który wygrawszy w szachy z zarozumiałą córką króla Maurów zgodnie z umową uderzył ją w głowę tablicą, zaś monarcha pochwaliwszy rycerza za śmiałość dał mu za herb t ę szachownicę. W swym Herbarzu rycerstwa polskiego (1584) Paprocki wyjaśnia taj samo legendarną genezę nazwy: herb ten nosił słowiańskie miano Łębno, od łba przebitego, lub też Czele – przetrącono czoło. W herbarzu Kaspra Niesieckiego (1842) podany jest również opis tego niezwykle oryginalnego nadania herbu Wczele:
szachy_380.jpg

„…Słowak niejaki rodem, na imię Hołub, długą peregrynacją świat okrążywszy do Maurów też zbiegł […], a że był nie tylko rycerskimi dziełami mąż wsławiony, ale i w graniu szachów biegły, gdy się ta wieść o nim na dwór królewski przecisnęła, córka króla Maurów, dufając swojej w szachy umiejętności, wyzwała go z sobą do tej gry, a pewną u siebie będąc w tej sztuce zwycięstwa, nie inszą wygranej rekompensę założyła, tylko tę, aby ten kto wygra, zwyciężonemu w głowę szachownicą uderzył; zbraniał się wprawdzie długo dla takiej kondycji przerzeczony Słowak, ale gdy go tem bardziej przypierano, wszedł w utarczkę szachową i wygrał, kondycję wypełnił, bo przyniewielony, o głowę, tej, co przegrała, szachownicą uderzył. Król zaś obrót jego w tej grze pochwaliwszy, jeszcze i tem wygraną jego upominkowa, że na pamiątkę jej i szachownicę, i pannę murzyńską w herbie jego złożył…”

O szachowej genezie herbu Wczele piszą liczni autorzy, w tym także czescy i słowaccy. Encyklopedia staropolska (1939) natomiast daje jednak inne wyjaśnienie: nazwa czele (včela) oznacza po czesku pszczołę, zaś kwadratowe pola na tarczy herbowej miały symbolizować ongiś plastry miodu.
herb-wczele.gif
Herb Wczele (a) i herb hrabiów Gurowskich, nadany w 1787 r. przez króla Fryderyka Wilhelma II (b)


Motywacje szachowe, jak też rysunek Murzynki-szachistki mogły być dodane w okresie późniejszym. Wersja ta nie wydaje się wiarygodna, wpływy szachów bowiem na formowanie rodowych znaków są w heraldyce odnotowywane od dawien dawna.

Motyw szachownicy posiadają także herby księstwa legnicko-brzeskiego (Śląsk, XII wiek) oraz herby domu Piastów śląskich. W ratuszu i w katedrze we Wrocławiu są rysunki, witraże, płaskorzeźby i proporce z herbami księstw śląskich, łączące motywy białego orła z biało-czerwoną szachownicą. Tarczę z rysunkiem szachownicy znajdujemy też w insygniach księcia legnicko-wrocławskiego Henryka V Grubego (1278-1296). Szachownica do herbów śląskich mogła dostać się z Czech, gdyż liczne były powiązania rodów czeskich i śląskich (na przykład księżna Ludmiła, córka króla Jerzego z Podiebradu, wielka miłośniczka szachów, była żoną księcia Fryderyka legnickiego).

Natomiast dawny herb województwa kaliskiego (niekiedy używany także przez miasto Kalisz), mający w tarczy szachownicę biało-czerwoną i łeb byka z koroną, wymieniany jest w kronikach jako mający niewątpliwie pochodzenie szachowe.

Zdecydowanie szachową genealogię posiada herb Roch (na czerwonym polu wieża szachowa), o którym herbarz Niesieckiego informuje, iż znak wziął z rocha „którego na grze w szachów używają…”, zaś nadany był w okolicznościach następujących:
„…książę Mazowiecki, w obozie wojennemi interesami zatrudniony, Pierzchałę rycerza w szachy z sobą dla rozerwania melancholii wyciągnął: gdzie gdy mu Pierzchała szachmat dał Rochem, książę mu tegoż Rocha w herbie nadał, i w dobra opatrzył…”

Długosz w Dziejach Polski omawiając wypadki roku 1333 wzmiankuje:
„…Był zaś Klemens, rodem Polak, szlachcicem herbu Pierzchała, który ma godło marszałka szachowego, inaczej Rocha…”

Ciekawe kombinacje „szachowe” powstały z łączenia herbów. Na przykład herb Wieruszowa (kozioł w polu białym, w połowie czarny, w połowie w szachownicę) jest rezultatem skojarzenia dwu szlacheckich rodów: jednego pieczętującego się Kozłem i drugiego – barwną szachownicą – Wczele.

Nie wyjaśniony jest spór o genezę herby Zabawa, którego połowa tarczy pokryta jest szachownicą o czarnych i czerwonych polach. Są zdania, iż herb ten wywodzi się od faktu zabawiania (zatrzymania) nieprzyjaciela aż do przybycia posiłków, jednak bardziej prawdopodobna wydaje się wersja, iż nazwa herbu ma swe źródło w grze (zabawie) szachowej i w sposób przenośny, symboliczny upamiętnia wyróżnienie się w walce z nieprzyjacielem, której obrazem są zapasy bitewne na szachownicy.

Z okresu znacznie późniejszego, bo z 1630 roku pochodzi herb Arcemberski. Rysunek przedstawia jelenia na szachownicy; herb nadany został przez księcia pomorskiego jednemu z dworzan za to, że gdy książę zabawiał się na łowach szachami, ów wyskakujący tuż obok jelenia trzema strzałami przeszył.

Rodzinę szachowych herbów powiększają znaki rodów: Wyszogota, Karęga (na Litwie), Nizinek, Szachman, Pudwels i inne.

cdn

Wróć
Góra Facebook
Drukuj

TWOIM ZDANIEM

Taka Warszawa w obiektywie J. Urbaniaka

a_to_polska_wlasnie.png
a-p-3-97.jpg

Album Jacka Frankowskiego

album_frankowskiego.png
mamypomyslyforsybrak_330.jpg

A TO POLSKA WŁAŚNIE...(2)

obiektywem_lapinski_win2.jpga1025672.jpg

RADIO MAGIAN

czytajac1.jpg
radio_magian_330.jpg

Giżycki Fotoplastykon

fotoplastykon3_330.png
  poczta_dawniej_i_dzis_330.jpg

Flagi i

baner_manufakturaflag.pl_330.png

www.Giżycko-Lötzen.pl

gizycko_lotzen330.jpg

Efekt Φ

laterna_nowa.jpg
03kamera_100.jpgNowa wystawa w Muzeum Historii Fotografii  4 grudnia 2013 – 30 marca...

LICZY SIĘ KAŻDY DAR SERCA

marta_1_330_edyt.jpg
  Redakcja Albumu Polskiego zwraca się do wszystkich czytelników przyjaciół i ludzi dobrej woli z apelem o wsparcie dla Marty Smolińskiej wnuczki naszych przyjaciół.   Jeśli rozliczając swój PIT macie zamiar...

Pokochaj Lubuskie

lubuskie_330_m.jpg
Redakcja - Kontakt - Napisali o nas - Nasze bannery
Copyright © 2002-2017 Wydawnictwo Internetowe Album PolskiWydawnictwo Internetowe ONPowered by Powered by DV
Wszystkie prawa zastrzeżone.