Aby nie być bardzo nieszczęśliwym, najlepiej jest nie żądać, aby się było bardzo szczęśliwym.

Artur Schopenhauer
Polska zawsze blisko
Piątek, 24.02.2017 r.
Imieniny: Macieja i Bogusza

Polska na skróty


Wró?Strona g?ówna Drukuj

Szachy w Polsce - cz. 2

Andrzej Zaranek 2006-02-18
szachy_turniej_m.jpgSzachy „sandomierskie”

Przy okazji badań nad tysiącletnią historia państwa polskiego udało się archeologom rzucić nowe światło na dzieje szachów na tym terenie przecinających się wpływów Zachodu i Wschodu. Znalezione wśród wykopalisk na ziemiach Pomorza (w Szczecinie, Kołobrzegu, na wyspie Wolin i w Gdańsku) pojedyncze figurki szachowe pochodzące z okresu między X i XIII wiekiem – wskazują na rozpowszechnianie się gry szachowej tradycyjnym morskim szlakiem handlowym. Znaleziona przed pierwszą wojną światową w Krakowie w gruzie wywiezionym prawdopodobnie z Wawelu romańska figurka wojownika, rzeźbiona w kości słoniowej, datowana na XII wiek i uznana za bierkę szachową (przypomina „wieżę” z kompletu z wyspy Lewis), była w posiadaniu Muzeum Archeologicznego PAU. Została ona zrabowana przez hitlerowców w latach 1939-1945, co przekreśliło możliwość dalszych badań nad ustaleniem jej pochodzenia i dokładnego wieku. Rewelacyjnym natomiast odkryciem są tzw. „szachy sandomierskie” nazywane też „piastowskimi”, przechowywane w Muzeum Archeologicznym w Warszawie.

szachy_290.jpg

Szachy z Sandomierza są niezwykle cennym zabytkiem historycznym, ponieważ zawierają niemal cały komplet bierek (brak tylko trzech pionów) oraz posiadają starannie opracowaną lokalizację zarówno terytorialną, jak i czasową. Tak liczny komplet wczesnośredniowiecznych szachów należy do rzadkości w zbiorach światowych. Zapewnia to znalezisku sandomierskiemu czołowe miejsce wśród muzealnych kolekcji szachowych, nie tylko dostarczając kapitalnego materiału do dziejów kultury w Polsce, ale też w poważnym stopniu zasilając zestaw dowodów rozkwitu cywilizacji na styku obyczajowości Europy i Azji.

krol_150.jpgOdkrycia „szachów sandomierskich” dokonano w 1962 r.. Podczas badań archeologicznych wczesnośredniowiecznej osady na Wzgórzu Świętojakubskim prowadzonych pod kierownictwem Jerzego i Eligii Gąssowskich znaleziono komplet figur szachowych pochodzący z XII - 1 poł. XIII wieku. Ściślej mówiąc odkryto pełny zestaw dla jednego gracza i prawie pełny (bez trzech pionów) dla drugiego. Znalezione zostały w jednej z chat półziemiankowych, nie wyróżniającej się niczym szczególnym od kilkunastu innych odkrytych na osadzie.

Szachy zostały wykonane ręcznie (bez użycia tokarki) i dość niedbale z rogu jeleniego. Wielkość figurek, nawet spełniających te same funkcje jest różna, zapewne przypadkowa. Wysokość największej nie przekracza 25 mm. Figurki są zdobione nacięciami i oczkami wykonanymi cyrklem, przy czym figurki, w zależności od zestawu, różnią się między sobą ilością nacięć, kółeczek lub sposobem ich umieszczenia. Cztery spośród trzynastu pionów ozdobiono nacięciami, pozostałe zaś pozbawione są jakiejkolwiek ornamentacji. Ilość nacięć i oczek na poszczególnych figurkach nie powtarza się na tyle konsekwentnie, aby ornamentację można było wziąć za punkt wyjścia do wydzielenia zestawów. Podstawą do tego stały się łatwe do zauważenia różnice w stopniu wyświecenia i staranności wykonania poszczególnych figurek. Głębokość rytu linii i wyrazistość oczek jednego z zestawów kontrastuje z dużo płytszą ornamentacją drugiego. Zestaw drugi wydaje się być dużo dłużej używanym, na skutek zatarcia się płytkich rytów i ogólnego wyświecenia, co nie jest prawdopodobne. Różnice wykonania zestawów są więc wynikiem z góry powziętego zamierzenia w celu nadania im charakterystycznych, różniących je cech, co było konieczne wobec jednobarwności i zbliżonej wielkości figurek.

pionek_150.jpgJest rzeczą niewątpliwą, że forma szachów sandomierskich jest formą arabską, a raczej, co jest określeniem właściwszym, mahometańską, gdyż właśnie religia mahometańska przekształciła pierwotne hinduskie wzory plastyczne na formy abstrakcyjne, niefiguralne. Bodźcem do tego rodzaju transformacji były zakazy religijne Koranu, zabraniające wszelkich przedstawień figuralnych. Mahometanizm stworzył nowe kształty, sprowadzające się w przypadku szachów do zasadniczych form kuli i walca. Wszystkie figury należące do kompletu sandomierskiego mają bliższe lub dalsze analogie w znaleziskach z Niemiec, Francji, Włoch, Skandynawii i Rosji, jakkolwiek znaleziskami tymi są przeważnie figury odosobnione, a datowanie ich, poza późniejszym rosyjskich, wyprzedza o wiek lub dwa datowanie szachów sandomierskich. O ile sama forma figur, robiona na wzór arabski ma bliskie analogie w znaleziskach spoza granic Polski o tyle tworzywo i ornamentyka szachów sandomierskich świadczy o ich miejscowym pochodzeniu. Szachy zostały również ozdobione w sposób typowy i charakterystyczny dla innych wyrobów wczesnopolskich z rogu i kości: kombinacją nacięć i kółeczek wykonanych cyrklem. Z samego Sandomierza znanych jest wiele znalezisk okładzin rogowych i kościanych z tym motywem. Ornamentyka nie wykazuje żadnych cech obcych, również tworzywo należy do najczęściej używanych, gdy tymczasem szachy pochodzenia arabskiego wykonywane były najczęściej z kości słoniowej.

Chronologię szachów sandomierskich ustalono na XII wiek do połowy wieku XIII. W literaturze przypuszcza się, że gra w szachy dotarła do Polski w XII wieku, za panowania Bolesława Krzywoustego. Jednak wobec braku wczesno-średniowiecznych przekazów pisanych mówiących o znajomości szachów w Polsce, czas pojawienia się tej gry na naszych ziemiach można wyjaśnić jedynie za pomocą badań archeologicznych. Fakt koncentracji znalezisk szachowych na Pomorzu przywodzi na myśl, że gra ta mogła dotrzeć do nas ze Skandynawii. Natomiast odkrycie w Sandomierzu, ważnym wczesnośredniowiecznym węźle handlowym, wskazuje, że do Małopolski szachy mogły przenikać także od strony Rusi Kijowskiej lub przez Czechy z Europy Zachodniej. Na uwagę zasługuje także inna koncepcja. Tak więc znajomość szachów miałby przynieść z Bliskiego Wschodu jeden z polskich rycerzy krzyżowych, Henryk, książę sandomierski, który w 1154 r. uczestniczył w wyprawie do Palestyny. Nie można także wykluczyć możliwości, że Sandomierzanie zapoznali się z tą grą za pośrednictwem miejscowego kleru, najprawdopodobniej zakonu dominikanów, który na Wzgórzu Świętojakubskim miał przecież swoją siedzibę. Ze źródeł pisanych wiadomo, że np. wśród duchowieństwa francuskiego szachy rozpowszechniły się do tego stopnia, że w XII i na początku XIII w. biskupi wydali tam wiele ustaw zabraniających uprawiania tej gry.

Szachy sandomierskie znaleziono w zwykłej mieszkalnej półziemiance. Wskazuje to w jakiś sposób, że grze tej oddawało się nie tylko duchowieństwo i możni. Jednakże w trakcie wieloletnich badań archeologicznych w Sandomierzu oraz w innych najstarszych ośrodkach miejskich Małopolski archeolodzy nie natrafili dotychczas na żadne zabytki którym z całą pewnością można przypisać funkcję bierek szachowych. Wskazuje to na unikalność znaleziska sandomierskiego, z drugiej strony nasuwa wątpliwości co do masowości tej gry wśród prostego ludu już u schyłku wczesnego średniowiecza.

Prawdziwie piękne szachy podarował sułtan Achmed II w 1726 roku hetmanowi wielkiemu Adamowi Sieniawskiemu. Jest to najpiękniejszy eksponat szachowy znajdujący się w Polsce, przechowywany obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego, oddział Czartoryskich w Krakowie. Wykonana z hebanu, szylkretu i perłowca szachownica, obudowana dookoła misterną balustradką, posiada z dwu stron stolika-kasety wysuwane szufladki z miejscem na chowanie bierek. Figury z drewna, kości i alabastru są częściowo personifikowane (popiersia króla, królowej i gońca-rycerza). Szachy wykonano w zachodniej Europie na początku XVIII wieku.

cdn

Wróć
Góra Facebook
Drukuj

TWOIM ZDANIEM

Taka Warszawa w obiektywie J. Urbaniaka

a_to_polska_wlasnie.png
img_6053 kopia_330.jpg

Album Jacka Frankowskiego

album_frankowskiego.png
chytry_traci_kacik.jpg

A TO POLSKA WŁAŚNIE...(2)

obiektywem_lapinski_win2.jpga1275037.jpg

RADIO MAGIAN

czytajac1.jpg
radio_magian_330.jpg

Giżycki Fotoplastykon

fotoplastykon3_330.png
  koszary-moniuszki_330.jpg

Flagi i

baner_manufakturaflag.pl_330.png

www.Giżycko-Lötzen.pl

gizycko_lotzen330.jpg

Efekt Φ

laterna_nowa.jpg
03kamera_100.jpgNowa wystawa w Muzeum Historii Fotografii  4 grudnia 2013 – 30 marca...

Już kocham cię tyle lat

calusek_330.jpg
Już kocham cię tyle lat  na przemian w mroku i w śpiewie  może to już jest osiem lat  a może dziewięć - nie wiem;   splątało się zmierzchło - gdzie ty a gdzie ja  już nie wiem - i myślę w pół drogi  że tyś jest rewolta i klęska i mgła  a ja to twe rzęsy i loki.  [/COLOR] Konstanty Ildefons Gałczyński...

Pokochaj Lubuskie

lubuskie_330_m.jpg
Redakcja - Kontakt - Napisali o nas - Nasze bannery
Copyright © 2002-2017 Wydawnictwo Internetowe Album PolskiWydawnictwo Internetowe ONPowered by Powered by DV
Wszystkie prawa zastrzeżone.