Wtorek, 29.09.2020 r. Imieniny: Michała i Michaliny
Doświadczenie pozwala nam kierować własnym życiem wedle zasad sztuki, brak doświadczenia rzuca nas na igraszkę losu.

Platon
Polska zawsze blisko
Wró?Strona g?ówna Drukuj

ZIEMIA ŁOMŻYŃSKA: Łomża w okresie zaborów

Henryk Sierzputowski 2010-04-06
dom_100.jpgŁomża pod władzą pruską. Po upadku Rzeczpospolitej do 1807 r. Łomża wraz z północno- wschodnim Mazowszem znalazła się pod zaborem pruskim. W listopadzie 1794 r. wojska pruskie i rosyjskie zajęły Łomżę i zaczęła się dwuletnia okupacja wojskowa. W skład utworzonej prowincji – zwanej Prusy Nowowschodnie – weszły ziemie między Wisłą, Bugiem, Narwią i Niemnem. Sytuacja administracyjna miasta została uregulowana w 1796 r., kiedy utworzono powiat łomżyński należący do departamentu kamery białostockiej, obejmującej swoim zasięgiem 10 powiatów. W skład departamentu weszły ziemie dawnego powiatu kolneńskiego, łomżyńskiego i zambrowskiego. Wprowadzono administrację pruską i urzędowy język niemiecki. W Łomży istniały: urząd powiatowy z landratem na czele, magistrat z burmistrzem, sądy I instancji, komisja sprawiedliwości, urząd domeny królewskiej, urząd pocztowy, hipoteka. Poczta kursowała dwa razy w tygodniu do Białegostoku, Warszawy, Prus Wschodnich i Berlina. Łomża, miasto podupadłe gospodarczo, spełniała jednak nadal funkcje administracyjne. W latach 1796-1806 czynne było także Kolegium Łomżyńskie, wyróżniające się wysokim poziomem nauczania. Miało ono kilku wybitnych profesorów, a niektórzy jego wychowankowie zajęli chlubne miejsce w kulturze polskiej XIX stulecia. W 1806 r. szkoła upadła. Na początku 1807 r. było już tylko 20 uczniów. W latach 1806-1807 w klasztorze pijarów i kapucynów Prusacy założyli lazarety wojskowe.
Miasto ucierpiało bardzo z powodu uciążliwych kontrybucji. Prusacy nakładali różne podatki, żądali dużych ilości zboża i ziemniaków, zabierali żywność i konie, co jeszcze bardziej pogarszało złe warunki życia ludności.
W 1804 r. rozpoczęto prace nad usypaniem grobli z Łomży do Piątnicy. Około 1797 r. założono cmentarz grzebalny „pół wiorsty od miasta", który początkowo nie miał wytyczonych uliczek, a groby oznaczano kamieniami. W późniejszym czasie wzniesiono pośrodku drewnianą kaplicę z dzwonnicą i ołtarzem św. Rocha, która uległa zniszczeniu około 1840 r. W drugiej połowie XIX w. cmentarz powiększono w kierunku zachodnim. Zachowały się stare nagrobki i pomniki klasycystyczne oraz neogotyckie (najstarszy z 1814 r. Seweryna Bończy Skarżyńskiego, Radcy Prefektury Departamentu Łomżyńskiego), mur cmentarny i kaplica Śmiarowskich z 1838 r. Na cmentarzu łomżyńskim znajdują się groby znanych łomżan, m.in.: Jakuba Wagi (1800-1872) botanika, autora „Flory Polskiej"; Feliksa Bernatowicza (1786-1836) pisarza, autora powieści „Pojata, córka Lezdejki"; Alfonsa Budzińskiego (zm. 1855) archeologa i badacza Mazowsza. Tutaj znajdują się zbiorowe mogiły powstańców z 1831 i 1863 r. oraz poległych w czasie I wojny światowej i pomordowanych przez gestapo w 1943 r. Są tu także groby poległych w bratobójczych walkach o władzę ludową.

Utworzenie departamentu łomżyńskiego

W czerwcu 1807 r. do Łomży wkroczyły wojska napoleońskie. Z chwilą utworzenia Księstwa Warszawskiego powstał departament łomżyński.
Łomża zostaje siedzibą władz departamentalnych, miasto staje się ważnym ośrodkiem administracji państwowej, a także bazą wojskową.
Stacjonują tu wojska polskie, w tym pułk dowodzony przez płk. Kazimierza Rozwadowskiego; niesie to ze sobą różnorodne i uciążliwe obciążenia dla mieszczan, m.in. obowiązek kwaterunku. Wobec zbliżającej się kampanii roku 1812 w mieście założono dwa lazarety, wykorzystując w tym celu klasztory Kapucynów i Benedyktynek.
Stałe zagrożenie stanem wojennym nie sprzyjało rozwojowi gospodarczemu czy przestrzennemu miasta i departamentu, działania wojenne, ciągłe przemarsze wojsk, dostawy obowiązkowe, rekwizycje, powodowały wyniszczenie tych ziem. W Królestwie Polskim w latach 1816-1866 ranga miasta spadła do roli miasta obwodowego (powiatu). Łomża została siedzibą władz departamentu i prefekta, którym był hr Jan Lasocki, właściciel Smoszewa. Prezesem Izby Administracyjnej Departamentu został Rajmund Rembieliński, poseł na sejm w Królestwie Polskim. W 1816 r. Łomża stała się głównym miastem nowo utworzonego obwodu łomżyńskiego. W latach 1816-1866 była siedzibą władz administracyjnych, komisarza obwodu, a od 1842 r. naczelnika powiatu łomżyńskiego. W latach trzydziestych w Łomży istniały m.in. Trybunał Cywilny I Instancji, Sąd Policji Poprawczej, Sąd Pokoju, żandarmeria, poczta, szpital, szkoła rzemieślniczo-nie-dzielna, szkoła elementarna dla chłopców, szkoła elementarna dla dziewcząt przy klasztorze benedyktynek, pensja żeńska Anny Ciemniewskiej, dawne kolegium, od 1817 r. Szkoła Wojewódzka zamieniona w 1833 r. na 7-klasowe gimnazjum.

Aktywizacja Łomży i stopniowy wzrost jej znaczenia w początku XIX w.

Miasto zniszczone i spalone w 1807 r. przez ustępujące wojska rosyjskie powoli dźwigało się z upadku. Pojawili się kupcy, rzemieślnicy, zaczęli też osiedlać się Żydzi. Znacznie wzrosła liczba domów i mieszkańców w porównaniu ze stanem u schyłku wieku XVIII. W Królestwie Polskim w latach 1816-1866 ranga miasta spadła do roli miasta obwodowego (powiatu). Łomża stała się siedzibą lokalnych władz administracyjnych, sądowniczych i fiskalnych m.in. administracji obwodu, Trybunału Cywilnego I Instancji, Sądu Policji i Sądu Pokoju, Kontroli Skarbowej. W okresie konstytucyjnym Królestwa Polskiego (1816-1832) była miejscem posiedzeń sejmików szlacheckich i gminnych. Zarząd miasta spoczywał w rękach burmistrza i ławników, tworzących zarząd municypalny, od 1842 r. nazywany magistratem, którego kompetencje ograniczono do wypełniania poleceń władz rządowych i spraw związanych z gospodarką miejską. Szacuje się, że w 1827 r. Łomżę zamieszkiwało ponad 3 tys. osób, w tym coraz liczniejsza kolonia żydowska licząca około 1 tys. osób.
Około 1820 r. dokonano pomiarów miasta, według których było w Łomży 260 domów (w tym 251 drewnianych) oraz 10 ulic (5 miało nawierzchnię brukową).
W latach 1820-1826 wytyczono w części zachodniej miasta, zwanej Rembielinem, nowe ulice: Wiejską, Piękną, Nadnarwiańską, Ogrodową, Topolową i Przechodnią. Ważnym wydarzeniem w tych latach była budowa około 1817 r. głównej szosy, zwanej Traktem Warszawsko-Petersburskim (obecnie ul. Wojska Polskiego), prowadzącej z Petersburga przez Łomżę do Warszawy i dalej na Zachód Europy. Zabudowano Nowy Rynek murowanymi domami parterowymi lub jednopiętrowymi. Wzniesiono kilka znacznych budowli: ratusz kla-sycystyczny na Starym Rynku (obecnie siedziba Urzędu Miejskiego), więzienie przy ul. Wiejskiej (nie istniejące), drewnianą synagogę przy ul. Szkolnej (spalona w 1831 r.), dwa zajazdy Rembielińskich, jeden zwany Rembielinem, drugi „Pod Złotym Koniem" (zachowała się część, gdzie obecnie jest kino „Millenium").
Na okres ten przypadają próby zorganizowania przemysłu lniarskiego i bawełnianego. Założono warsztaty sukiennicze i wybudowano 6 domów dla tkaczy przy ul. Rybaki. Rozwijający się przemysł podupadł jednak po powstaniu listopadowym. Mieszkańcy Łomży i okolic brali w nim czynny udział. Na wieść o wybuchu powstania odbywały się nabożeństwa dziękczynne, zdejmowano orły carskie, a wieszano polskie. Do największej bitwy doszło pod Jakacią Starą koło Śniadowa. W wyniku działań wojennych Łomża została częściowo spalona. Upadek powstania pociągnął za sobą represje w stosunku do osób, które brały w nim udział. Karano śmiercią i zsyłką. Aresztowania trwały do 1833 r.

Regulacja miasta i nowe budowle w połowie XIX w.

Regulację miasta rozpoczęto w 1836 r. Objęto nią część Łomży między ulicami: Dworną, Senatorską, Żydowską i Rybakami. Regulacja polegała przede wszystkim na przedłużeniu tych ulic i łączyła się z wyburzeniami zabudowy. Nie poprawiło to złego stanu ulic i ich nawierzchni.W 1842 r. założono ogród spacerowy (obecnie park im. Jakuba Wagi) między ul. Nowogrodzką i Traktem Warszawsko-Petersburskim. W 1863 r. poszerzono aleje ogrodowe, zrobiono ogrodzenie, wybudowano drewniane altany (zniszczone w czasie II wojny światowej). Obecnie na środku placyku znajduje się pomnik Jakuba Wagi z 1967 r. oraz rzadkie gatunki drzew.
W połowie XIX w. wzniesiono następujące budowle: synagogę projektu arch. Henryka Marconiego (spalona w 1939 r.); klasycystyczny gmach poczty przy placu Pocztowym według typowego projektu arch. Bogumiła Zuga; drewniany dom pogrzebowy na cmentarzu projektu Teodora Seyfrieda (obecnie jeden z najstarszych budynków w mieście), kilka murowanych domów przy ul. Dwornej. W 1863 r. zakończono także budowę murowanego klasztoru i kościoła benedyktynek. Zbudowano 10 fabryk i zakładów przemysłowych, m.in. fabrykę sukna, waty, przędzalnię, browar, garbarnię, rafinerię cukru. Miasto liczyło w tym czasie około 6000 stałych mieszkańców, 476 domów i 26 latarni. Liczba ludności zmniejszała się okresami wskutek panujących w połowie XIX w. epidemii cholery.
Do ważniejszych wydarzeń w życiu społecznym i kulturalnym miasta należy zaliczyć: założenie Towarzystwa Rolniczego (1857 r.); zorganizowanie kursów dla ochroniarek świeckich, wiejskich przy klasztorze benedyktynek oraz wydanie pierwszej monografii miasta Łomży w 1861 r. przez nauczyciela Leona Rzeczniowskiego.
Ożywienie polityczne wśród społeczeństwa łomżyńskiego nastąpiło na skutek wybuchu powstania styczniowego. W Łomży w styczniu 1863 r. branka nie udała się Rosjanom, urząd poborowy został zdemolowany przez powstańców. W lutym przybyły do miasta posiłki carskie. W Łomżyńskiem prowadziły walkę partyzancką oddziały płk. Konstantego Ramotowskiego (ps. Wawer) i Władysława Cichorskiego (ps. Zameczek). Naczelnikami powstańczymi w mieście byli: Ludwik Wroński, Artur Awejde i ks. Ludwik Talarowski. Utworzono także żandarmerię powstańczą, która w latach 1863-1864 ukarała ponad 180 osób za szpiegostwo i dezercję, w tym kilkanaście śmiercią.
Poparła powstanie ludność wiejska; do szeregów powstańczych garnęli się Kurpie, angażowali księża, niektórzy Żydzi, a także Rosja-nie-rewolucjoniści, m.in. płk Tichonow z żoną, Sylwester Jewreimow - rozstrzelany w Łomży w październiku 1864 r.
W grudniu 1863 r. powiat łomżyński został oddany pod zarząd generała gubernatora Murawjewa, nazwanego Wieszatielem. Sytuacja uległa pogorszeniu po przybyciu gen. Ganeckiego. Aresztowano ponad 1000 osób, z których przeszło 600 wywieziono na Sybir. W lipcu 1863 r. Kozacy wymordowali koło Wygody 50 uczniów gimnazjum łomżyńskiego. Wykonano liczne wyroki śmierci przy szosie Zambrowskiej, gdzie w 1916 r. społeczeństwo łomżyńskie wzniosło pomnik ku czci poległych.

Rozwój Łomży po roku 1866

Dalsza aktywizacja Łomży nastąpiła po 1866 r., to jest od chwili utworzenia guberni łomżyńskiej, składającej się z 8 powiatów: Łomża, Ostrołęka, Kolno, Szczuczyn, Maków, Pułtusk, Ostrów Mazowiecki.
Wysokie Mazowieckie. Zmieniono herb Łomży, ustalając godło całej guberni: statek berlinke z rozwiniętymi żaglami na niebieskim polu. Dopiero po I wojnie światowej dawny herb wrócił na pieczęcie miejskie.
W latach 1867-1915 Łomża stała się głównym miastem guberni łomżyńskiej i siedzibą gubernatora, władz gubernialnych, powiatowych i miejskich, sądów i urzędów. Było 4 szkoły początkowe, gimnazjum męskie i żeńskie, 2 szpitale, 3 kościoły, 2 klasztory katolickie (kapucynów i benedyktynek), kościół ewangelicki (popijarski), 3 cerkwie i synagogi. W XIX w. obszar miasta znacznie się powiększył, powstały nowe ulice, a na peryferiach gęsto zamieszkane półrobotnicze przedmieścia: Radłowizna, Skowronki, Pociejewo, Cierpioły, Łomżyca oraz przy ul. Rybaki. W omawianym okresie wzniesiono nowe budynki, zaprojektowane przez znanych architektów: T. Seyfrieda, M. Marconiego, A. Majewskiego, J. Nortowskiego, F. Nowickiego i innych. W latach 1867-1915 zbudowano: piętrowy szpital murowany na 60 łóżek przy ul. Szpitalnej (od 1965 r. Zespół Szkół Pielęgniarskich), 2 cerkwie dla wojska (nie istnieją), dużą cerkiew w stylu „bizantyńskim" (obecnie kościół NMP przy pi. Sienkiewicza), Dom Starców (obecnie Dom Pomocy Społecznej dla Dzieci przy ul. Polowej), sierociniec dla dzieci (do niedawna żłobek miejski przy ul. Bernatowicza). Powstały także inne obiekty: Kasa Przemysłowców (obecnie siedziba sądów przy ul. 22 Lipca), Bank Państwowy przy dawnej ul. Dwornej (obecnie siedziba Narodowego Banku Polskiego przy ul. 22 Lipca), duże koszary i więzienie na 400 osób przy dawnej ul. Śniadowskiej (z kompleksu zabudowań więziennych pozostały 3 budynki przy Al. Legionów), budynki dla sztabu wojskowego przy ul. Polowej, szpital żydowski (obecnie przebudowany na siedzibę Zespołu Szkół Mechanicznych przy ul. Senatorskiej, obecnie III LO), Dom Ludowy wraz z Ogrodem Ludowym przy dawnej ul. Śniadowskiej (obecnie Zespół Szkół Drzewnych przy Al Legionów), gimnazjum męskie, późniejsze żeńskie przy dawnym Nowym Rynku (obecnie II LO przy pl. Kościuszki), gimnazjum żeńskie przy dawnej ul. Adamowskiej, do którego przeniesiono potem gimnazjum męskie (obecnie Liceum Ogólnokształcące I przy ul. Bernatowicza), tzw. Dom Chodźki przy ul. Zjazd i inne, które nie dotrwały do dnia dzisiejszego.
Stary Rynek zabudowano piętrowymi, czynszowymi kamienicami, w których mieściły się liczne sklepy i sklepiki. Niektóre budynki otrzymały bogate eklektyczne elewacje. Większość z nich uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Zaprojektowano także wodociągi miejskie. Pojawiły się nowe elementy urbanistyczne: na skarpie od strony północnej schodki drewniane, od strony wschodniej przy ul. Krzywe Koło i od strony zachodniej przy ul. Zjazd schody kamienne. Przy zakręcie Narwi wzniesiono drewniane łazienki na wodzie.
W południowej części miasta, na polu (przy obecnej ul. Stefana Kardynała Wyszyńskiego założono cmentarz wojskowy. Znajdują się tam także groby żołnierzy polskich z 1939 r., a obecnie kościół pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego.
Na początku XX w. Łomża stała się silną twierdzą wojskową. W latach 1902-1908 w rejonie wsi Piątnica zbudowano forty zwiększające siłę obronną miasta. Na północy stanowiły one jednolity pierścień forteczny, a od południa pojedyncze małe forty. Do dzisiejszego dnia pozostały fortyfikacje i szosa obwodowa z wałem obronnym.
W związku z rozwojem miasta zwiększyła się liczba domów i mieszkańców. Na przykład w 1860 r. - 476 domów (w tym 152 murowane), w 1879 r. - 777 domów (w tym 182 murowane), w 1904 r. - 2558 domów (w tym 1118 murowanych i 1140 drewnianych).
Wzrost liczby mieszkańców był następujący: w 1860 r. - 6000, w 1866 r. - 10200, w 1879 r. - 14800 (przebywający stale i czasowo), w 1904 r. - 243.69 (oprócz wojska) w tym ludności żydowskiej od 45 do 50% oraz znaczny procent ludności rosyjskiej. Pomimo akcji rusyfikacyjnej bardzo ożywiło się życie kulturalno-oświatowe i społeczne. Po 1870 r. powstały następujące instytucje: Towarzystwo Kredytowo - Ziemskie, Straż Ogniowa, Towarzystwo Muzyczne „Lutnia", Teatr Amatorski, Towarzystwo Wioślarskie, Stowarzyszenie Spożywcze, Bank dla Handlu i Przemysłu, Kasa Pożyczkowo - Oszczędnościowa i inne. Inicjatorami i założycielami byli: Marian Śmiarowski, Wiktor Szumański, Franciszek Hryniewicz, Feliks Sierpiński - ojciec sławnej artystki Wandy Siemaszkowej i inni. Istniało również Towarzystwo Dobroczynności i Towarzystwo Biblioteki Publicznej, przy którym W. Głębocka i jej syn Kazimierz założyli tajne stowarzyszenie „Orła Białego". Od roku 1882 do 1906 wychodziło czasopismo „Echa Łomżyńskie", od 1909 r. ukazywała się „Wspólna Praca".

Jakkolwiek od 1867 r. miasto uzyskało podstawy rozwoju to nie odzyskało dawnego znaczenia gospodarczego. Na początku XX w. Łomża, otoczona fortami i ze stacjonującym tu garnizonem, staje się silną twierdzą przygraniczną (do granicy z Prusami było nieco ponad 30 km). Dopiero w 1915 r. zyskało miasto połączenie kolejowe z wybudowaną już wcześniej linią Ostrołęka - Białystok. Łomża gubernialna była miastem zieleni. Pomimo gęstniejącej zabudowy drzew nie ubywało, przeciwnie nawet, urządzano nowe skwery i parki. Obszarem imponował Ogród Miejski (3,8 ha), ze starannie utrzymanymi alejkami, trawnikami i rabatami kwietnymi. W 1905 r. urządzono Park Ludowy o powierzchni 1,1 ha. Po odzyskaniu niepodległości Łomża stała się miastem powiatowym. Na terenie guberni ożywiony był również ruch ludowy.
W 1905 r. ruch rewolucyjny ogarnął całą gubernię. Na początku tego roku Stefan Królikowski zaczął organizować partię PPS. Organizowano strajki szkolne, robotnicze i chłopskie. Niszczono godła carskie, domagano się wprowadzania języka polskiego w urzędach i szkołach. Bojkotowano wyroby monopolowe, wódkę i tytoń.
Strajk szkolny w gimnazjum męskim i żeńskim w Łomży wybuchł 6 lutego 1904 r. W maju urządzono manifestacyjne obchody 1 Maja. Do większych akcji patriotycznych w latach 1904-1905 należy zaliczyć nieudany zamach na gubernatora Korfa, zorganizowany m. in. przez Mikołaja Moraczewskiego ze wsi Krzewo oraz napad zbrojny na Kasę Skarbową w Wysokim Mazowieckiem. Wielu najaktywniejszych uczestników akcji patriotycznych i rewolucyjnych osadzono w więzieniu łomżyńskim.
Niektórzy organizatorzy wyjechali za granicę, przeważnie do Ameryki.

Od XIX w. do II wojny światowej Łomża była miastem wielonarodowościowym, a co za tym idzie i wielo wyznaniowym. Mieszkali tu katolicy, prawosławni, ewangelicy i wyznawcy mojżeszowi. Znalazło to swoje odbicie w budowanych w mieście świątyniach.

Kościołami katolickimi były: Fara, od 1925 roku Katedra, kościół O.O. Kapucynów, kościół P.P. Benedyktynek, kościół Jezuitów, kościół garnizonowy. Późnogotycki kościół pod wezwaniem św. Michała został zbudowany w latach 1504 – 1525. Jego fundatorami byli ks. Anna Mazowiecka oraz książęta Janusz i Stanisław. Od 1525 r. był to trzeci z kolei kościół parafialny w Łomży, pełniący od 1925 r. jednocześnie funkcję katedry. O ile wygląd zewnętrzny katedry na przestrzeni pięciu wieków nie zmienił się, to wewnątrz następowały zmiany. Wystarczy porównać choćby wygląd nawy głównej (czy ołtarza głównego ). Kościół O.O. Kapucynów pw. Matki Boskiej Bolesnej przy ul. Krzywe Koło budowano wg projektu architekta Tańskiego w latach 1791 -1798. Natomiast budowę kościoła P.P. Benedyktynek przy ul. Dwornej przeprowadzono w latach 1857 - 1863. Na placu przed kościołem znajduje się grota z figurą Matki Boskiej z Lourdes z 1931 r.

Źródło: Serwis Historyczny Ziemi Łomżyńskiej www.historialomzy.pl

czescstrrynku_420.jpgbenedyktynki_420.jpgforty_420.jpggimnazjumobecnie lo i_420.jpggimnazjumobecnieloii_420.jpgkasa _420.jpgmost_420.jpgpoczta_420.jpgprzystan_420.jpgsobor_420.jpgszpital_420.jpgwielkasynagoga_420.jpg
Wróć
Góra Facebook
Drukuj

TWOIM ZDANIEM

Taka Warszawa w obiektywie J. Urbaniaka

a_to_polska_wlasnie.png
taka-warszawa-3.jpgtaka-warszawa-9.jpga-p-3-97.jpg

Album Jacka Frankowskiego

album_frankowskiego.png
pociagiem_nad_morze_kacik.jpg

... nie tylko od święta

569919bf7f9df39147c695e68d915148.jpg

Giżycki Fotoplastykon

fotoplastykon3_330.png
  0225809057_330.jpg

Rogale marcińskie

rogale_marcinskie_szpar  
Rogal świętomarciński - rogal z nadzieniem z białego maku tradycyjnie przygotowywany w

www.Giżycko-Lötzen.pl

gizycko_lotzen330.jpg

Pokochaj Lubuskie

lubuskie_330_m.jpg

Flagi i

baner_manufakturaflag.pl_330.png

A TO POLSKA WŁAŚNIE...(2)

obiektywem_lapinski_win2.jpga1046208.jpg

Efekt Φ

laterna_nowa.jpg
03kamera_100.jpgNowa wystawa w Muzeum Historii Fotografii  4 grudnia 2013 – 30 marca...
Redakcja - Kontakt - Napisali o nas - Nasze bannery
Copyright © 2002-2020 Wydawnictwo Internetowe Album PolskiWydawnictwo Internetowe ONPowered by Powered by DV
Wszystkie prawa zastrzeżone.